Cần cú hích cho kinh tế số

Tăng trưởng nhanh, nhưng chưa đủ sâu

Báo cáo mới nhất của Bộ KH&CN cho thấy, năm 2025, ngành công nghiệp công nghệ số tiếp tục duy trì đà tăng trưởng vượt kế hoạch. Doanh thu toàn ngành ước đạt 198 tỷ USD, tăng 26% so với năm 2024; đóng góp vào GDP đạt khoảng 1.075.120 tỷ đồng, tăng 10%. Hiệu quả hoạt động ở mức cao với lợi nhuận hơn 371.000 tỷ đồng, phản ánh sức bật mạnh mẽ của khu vực kinh tế số trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều biến động.

Đặc biệt, xuất khẩu phần cứng, điện tử đạt khoảng 178 tỷ USD, tăng 35% so với năm trước và tiếp tục giữ vai trò là mặt hàng xuất khẩu chủ lực. Thương mại điện tử cũng ghi nhận bước tiến ngoạn mục khi đạt quy mô 36 tỷ USD, tăng gấp ba lần so với năm 2020 và duy trì tốc độ tăng trưởng cao nhất khu vực Đông Nam Á. Số lượng DN công nghệ số đang hoạt động vượt mốc 80.000, tăng 10% so với năm 2024, cho thấy hệ sinh thái doanh nghiệp số ngày càng mở rộng.

Tuy nhiên, đằng sau các con số ấn tượng ấy là một thực tế đáng suy ngẫm. Kinh tế số Việt Nam hiện vẫn chủ yếu dựa trên số hóa các hoạt động truyền thống, trong khi giá trị gia tăng nội địa còn thấp. Tỷ trọng kinh tế số trong GDP tăng nhanh nhưng phụ thuộc lớn vào các nền tảng xuyên biên giới, còn sự tham gia của doanh nghiệp nhỏ và vừa vào chuỗi giá trị số vẫn hạn chế.

Theo Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Mạnh Hùng, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu tốc độ, mà là thiếu chiều sâu. “Nhiệm vụ của giai đoạn tới không chỉ là làm nhiều hơn, mà là làm khác đi, làm sâu hơn, tạo ra giá trị gia tăng cao và bền vững hơn” - Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh.

Điều đó đòi hỏi một cách tiếp cận mới, coi kinh tế số không chỉ là một ngành, mà là quá trình tái cấu trúc toàn bộ nền kinh tế dựa trên dữ liệu, nền tảng số và tri thức.

Một trong những điểm tựa quan trọng để tạo cú hích cho kinh tế số chính là kinh tế dữ liệu. Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu quốc gia cho rằng, dữ liệu dân cư đã và đang tạo nền móng cho các mô hình kinh doanh số vận hành an toàn, hiệu quả. Với hơn 107 triệu dữ liệu công dân, 67 triệu tài khoản định danh điện tử và hàng tỷ lượt xác thực mỗi năm, Việt Nam đã hình thành được một hạ tầng dữ liệu có quy mô lớn hiếm có trong khu vực.

Dù vậy, Việt Nam mới chỉ ở giai đoạn đầu của nền kinh tế dữ liệu. Nhiều cơ sở dữ liệu chưa hoàn thiện, dữ liệu chưa “sống” và thiếu hệ sinh thái khai thác hiệu quả. Việc chưa xác định rõ mô hình kinh tế dữ liệu quốc gia cũng khiến quá trình thương mại hóa và đổi mới sáng tạo dựa trên dữ liệu gặp nhiều rào cản.

Ở góc độ DN, Tổng giám đốc FPT Smart Cloud Lê Hồng Việt cho rằng, AI cần được coi là năng lực sản xuất nền tảng, tương tự điện hay viễn thông. Để AI thực sự lan tỏa, cần các cơ chế khuếch đại ứng dụng trong mọi lĩnh vực, không chỉ ở các công ty công nghệ mà cả trong sản xuất, dịch vụ và quản trị. Cùng với đó là mô hình hợp tác công - tư để đưa năng lực tính toán và dữ liệu đến gần hơn với doanh nghiệp và nhà nghiên cứu.

Từ thể chế đến hành động đột phá

Nhìn từ bức tranh tổng thể, nhiều chuyên gia cho rằng, điểm nghẽn lớn nhất của kinh tế số hiện nay nằm ở thể chế và tổ chức thực hiện. Đầu tư cho chuyển đổi số, R&D và hạ tầng số còn dàn trải; nhân lực chưa theo kịp tốc độ phát triển công nghệ; trong khi cơ chế khuyến khích đổi mới sáng tạo chưa đủ mạnh.

Giám đốc điều hành Boston Consulting Group Arnaud Ginolin gợi mở một hướng đi mới thông qua phát triển kinh tế không gian tầm thấp - lĩnh vực đang nổi lên với quy mô thị trường toàn cầu hàng trăm tỷ USD. Theo ông Arnaud Ginolin, Việt Nam cần nhanh chóng xây dựng chiến lược quốc gia rõ ràng, lựa chọn các lĩnh vực ưu tiên như logistics, nông nghiệp, ứng phó thiên tai và an ninh, đồng thời làm chủ công nghệ lõi thông qua hợp tác chiến lược và đào tạo nhân lực.

Ở trong nước, đại diện Tập đoàn Viettel và Becamex đều nhấn mạnh vai trò của Nhà nước trong việc dẫn dắt, kiến tạo thị trường và tập trung nguồn lực cho các công nghệ nền tảng như bán dẫn, vệ tinh tầm thấp, AI, công nghệ lưỡng dụng. TS. Phạm Tuấn Anh, Tổng giám đốc Công ty Viễn thông và CNTT (Becamex) kiến nghị hình thành các trung tâm xuất sắc về chuyển đổi số và chuyển đổi xanh cho DN, đặc biệt là SMEs, để tạo hiệu ứng lan tỏa trên quy mô quốc gia.

Từ góc độ điều hành vĩ mô, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu xác định rõ các nhiệm vụ đột phá nhằm thúc đẩy kinh tế số thấm sâu vào mọi ngành, mọi lĩnh vực. Những câu hỏi mà người đứng đầu Chính phủ đặt ra – từ khơi thông chia sẻ dữ liệu, xây dựng cơ chế đặc thù cho khởi nghiệp sáng tạo đến huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội cho thấy quyết tâm chuyển từ định hướng sang hành động.

Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, ban hành cuối năm 2024, được xem là dấu mốc quan trọng khi đặt khoa học, công nghệ và chuyển đổi số vào trung tâm chiến lược phát triển quốc gia. Điểm khác biệt của nghị quyết này không chỉ nằm ở tầm nhìn mà ở mức độ cam kết chính trị và cách thức tổ chức thực hiện, với yêu cầu “hành động đột phá, lan tỏa kết quả”.

Năm 2026 được xác định là năm “tăng tốc”, khi kinh tế số sẽ được kiểm chứng bằng những thước đo cụ thể hơn: năng suất lao động, chi phí giao dịch, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp. Nếu vượt qua được phép thử ấy, kinh tế số mới thực sự trở thành động lực trung tâm của mô hình tăng trưởng mới, bền vững và tự chủ hơn. Ngược lại, nếu không có cú hích đủ mạnh, kinh tế số có nguy cơ chỉ dừng lại ở lớp vỏ công nghệ, chưa đủ sức thay đổi quỹ đạo phát triển.