Cần mạnh tay hơn với giao dịch tài sản mã hóa trái phép

Những tín hiệu tích cực từ dự thảo Nghị định

Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đang lấy ý kiến dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài sản mã hóa và thị trường tài chính. Một trong những điểm thu hút sự quan tâm của nhiều chuyên gia và nhà đầu tư là đề xuất xử phạt từ 10 – 30 triệu đồng đối với nhà đầu tư cá nhân trong nước giao dịch tài sản mã hóa không thông qua tổ chức cung cấp dịch vụ được Bộ Tài chính cấp phép. Đây là lần đầu tiên chế tài cụ thể được đưa ra đối với hoạt động giao dịch crypto, vốn tồn tại và phát triển mạnh trong nhiều năm nhưng gần như nằm ngoài sự điều chỉnh trực tiếp của pháp luật Việt Nam.

Trong bối cảnh thị trường tài sản mã hóa toàn cầu tăng trưởng mạnh, song song với hàng loạt biến động và vụ việc lừa đảo, việc cơ quan quản lý đưa ra dự thảo xử phạt được xem là bước đi nhằm thu hẹp “vùng xám” về pháp lý. Thời gian qua, không ít vụ huy động vốn qua tiền mã hóa, các dự án đa cấp biến tướng hay sàn giao dịch ảo đánh cắp tài sản đã gây thiệt hại lớn cho nhà đầu tư trong nước. Trong bối cảnh đó, nhu cầu siết lại thị trường không thể trì hoãn.

Theo cơ quan soạn thảo, việc bổ sung chế tài trong dự thảo nhằm tạo ra cơ sở pháp lý rõ ràng để xử lý những hành vi giao dịch trái phép, đặc biệt là giao dịch trên các sàn quốc tế không đăng ký hoạt động tại Việt Nam. Việc đưa ra khung xử phạt dù còn ở mức ban đầu được xem là nỗ lực đặt những viên gạch đầu tiên cho quá trình quản lý thị trường tài sản số một cách bài bản.

TS Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế cho rằng, dự thảo đánh dấu sự thay đổi quan trọng về tư duy quản lý, khi Nhà nước chuyển từ trạng thái quan sát sang bắt đầu thiết lập khuôn khổ pháp lý cho một lĩnh vực công nghệ tài chính mới. “Nếu không có quy định, thị trường sẽ phát triển tự phát và rủi ro sẽ dồn về phía nhà đầu tư. Việc có khung xử phạt là tín hiệu cho thấy cơ quan quản lý đã nhận thức được tầm quan trọng của tài sản mã hóa trong hệ sinh thái tài chính hiện đại”- TS Nguyễn Minh Phong nhận định. Ông đánh giá đây là tiền đề để Việt Nam tiến tới xây dựng cơ chế cấp phép, tiêu chuẩn vận hành, giám sát an toàn, cũng như hệ thống bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư trong tương lai.

Một điểm tích cực khác là dự thảo góp phần định hướng lại hành vi của nhà đầu tư cá nhân. Trong nhiều năm, nhà đầu tư Việt Nam chủ yếu giao dịch trên các nền tảng quốc tế với mức độ ẩn danh cao và không chịu sự giám sát của cơ quan quản lý Việt Nam. Dự thảo sẽ từng bước tạo ra thói quen giao dịch thông qua các đơn vị đủ điều kiện, từ đó thu hẹp nguy cơ lừa đảo, rửa tiền hoặc gian lận giao dịch. Các chuyên gia cho rằng điều này sẽ tạo điều kiện để DN trong nước có thể phát triển sàn giao dịch đạt chuẩn, tạo một sân chơi ổn định và minh bạch hơn.

Chế tài đã đủ sức răn đe?

Dù mang lại nhiều tín hiệu tích cực, dự thảo vẫn gây ra nhiều băn khoăn, đặc biệt là liên quan tới mức phạt 10 – 30 triệu đồng. Một số chuyên gia cho rằng, mức phạt này khá thấp so với quy mô giao dịch trên thị trường. Nhà đầu tư có thể giao dịch tài sản trị giá hàng trăm triệu đồng chỉ trong một phiên, thậm chí giá trị giao dịch của một số nhà đầu tư lớn lên đến hàng tỷ đồng mỗi ngày.

Liên quan đến nội dung này, TS Nguyễn Minh Phong cho rằng, cần nhìn nhận bối cảnh chung trước khi đánh giá mức phạt 10 – 30 triệu đồng với hành vi giao dịch tài sản mã hóa không qua tổ chức được cấp phép.

“Với các nhà đầu tư nhỏ lẻ, giao dịch giá trị thấp, mức phạt 10 – 30 triệu đồng có thể được xem là phù hợp. Nhưng đối với những người giao dịch với tần suất lớn và giá trị cao mỗi ngày, con số này không đủ tạo áp lực kinh tế để họ từ bỏ việc giao dịch trên những nền tảng chưa được cấp phép, nhất là khi lợi nhuận tiềm năng vượt xa số tiền phải nộp phạt”- chuyên gia kinh tế Minh Phong nêu quan điểm. Và để tăng sức răn đe, cơ quan quản lý cần tiếp tục rà soát, điều chỉnh chế tài theo hướng bao quát và mạnh hơn. Bên cạnh xử phạt hành chính, ông đề xuất áp dụng các công cụ pháp lý khác, trong đó có quy định về tội trốn thuế. “Tội trốn thuế có khi còn nặng hơn phạt hành chính. Nếu tính theo tổng giá trị giao dịch, xác định mức thuế phải nộp mà cá nhân không nộp, thì hành vi này có thể bị xem xét ở mức độ nghiêm trọng hơn nhiều”- TS Nguyễn Minh Phong nêu ý kiến.

Đồng quan điểm, Luật sư Nguyễn Văn Đồng - Trưởng Văn phòng Luật sư Nhân Chính (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội) đánh giá: “Việc đặt mức phạt cố định có thể chỉ phù hợp trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, về lâu dài, khi thị trường phát triển mạnh hơn và khi cơ chế cấp phép được thiết lập rõ ràng, cần xem xét phương án phạt theo giá trị giao dịch hoặc phạt lũy tiến tùy mức độ vi phạm”. Luật sư Nguyễn Văn Đồng nhấn mạnh, tính khả thi của quy định mới là yếu tố quan trọng hơn cả. Cơ quan quản lý phải làm rõ quy trình cấp phép, yêu cầu kỹ thuật, trách nhiệm pháp lý và nghĩa vụ báo cáo của các đơn vị cung cấp dịch vụ thì việc áp dụng chế tài mới thực sự có ý nghĩa”.

Ngoài ra, tài sản mã hóa có tính chất xuyên biên giới, phân tán và khó kiểm soát. Các giao dịch có thể thực hiện qua ví phi tập trung, qua sàn quốc tế đặt máy chủ ở nước ngoài hoặc thông qua các giao thức. Điều này khiến việc giám sát và phát hiện vi phạm không đơn giản. Dù thị trường tài sản mã hóa phát triển nhanh tại Việt Nam, nhưng pháp luật vẫn chưa công nhận đây là kênh đầu tư hợp pháp. Điều này khiến nhà đầu tư gần như không có cơ chế bảo vệ khi xảy ra tranh chấp.

Các chuyên gia cho biết, rủi ro của thị trường tài sản mã hóa không chỉ đến từ lừa đảo mà còn đến từ biến động giá mạnh, bị thao túng bởi các nhóm lớn, rủi ro từ bảo mật ví, rủi ro kỹ thuật và rủi ro pháp lý. Khi giá tài sản có thể giảm 20 – 30% trong vài giờ, nhà đầu tư không có chiến lược quản lý vốn sẽ dễ rơi vào tình trạng thua lỗ nặng.

Trong bối cảnh dự thảo Nghị định đang được hoàn thiện, các chuyên gia khuyến cáo nhà đầu tư cần trang bị hiểu biết rõ ràng về pháp lý. Khi Nghị định được ban hành, những hành vi trước đây không bị xử phạt có thể trở thành vi phạm, do đó nhà đầu tư phải chủ động cập nhật thông tin để tránh rủi ro pháp lý. Bên cạnh đó, nhà đầu tư nên đa dạng hóa danh mục, không “tất tay” vào tài sản mã hóa. Các chuyên gia cho rằng, bài học quan trọng nhất là nhận diện rủi ro và luôn chuẩn bị tâm lý cho những biến động mạnh. Khi thị trường vẫn đang trong vùng xám pháp lý, sự thận trọng là yếu tố giúp nhà đầu tư tránh được những mất mát không đáng có.