Chiến dịch dài hơi, bài bản

Không còn là hiện tượng mùa vụ

Trong nhiều năm trở lại đây, ô nhiễm không khí tại Hà Nội không còn là câu chuyện diễn ra cục bộ trong những đợt thời tiết bất lợi của mùa Đông - Xuân. Các số liệu quan trắc cho thấy, nồng độ bụi mịn PM2.5 thường xuyên vượt quy chuẩn cho phép của Việt Nam và khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), đặc biệt tại khu vực nội đô và các trục giao thông lớn. Những ngày Hà Nội chìm trong lớp sương mù dày đặc thực chất là hiện tượng ô nhiễm không khí nghiêm trọng, khiến tầm nhìn suy giảm và chất lượng sống của người dân bị ảnh hưởng rõ rệt.

Theo đánh giá của các cơ quan chuyên môn, đặc điểm địa hình và khí hậu của Hà Nội góp phần làm gia tăng mức độ ô nhiễm. TP nằm trong vùng trũng của đồng bằng Bắc Bộ, tốc độ gió trung bình thấp, đặc biệt vào mùa Đông thường xuất hiện hiện tượng nghịch nhiệt, khiến các chất ô nhiễm khó khuếch tán và bị giữ lại trong tầng không khí thấp. Điều này lý giải vì sao vào các thời điểm cuối năm và đầu năm, chỉ số AQI tại Hà Nội thường xuyên ở mức cao hơn so với nhiều địa phương khác.

“Ô nhiễm không khí tại Hà Nội ở mức đáng báo động, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người dân. Chỉ số không khí AQI nhiều ngày ở mức đáng báo động” - bà Lê Thanh Thủy - Phó trưởng Phòng Quản lý Môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) Hà Nội nhận định.

Một trong những nguồn phát thải lớn nhất tại Hà Nội đến từ hoạt động giao thông. Với mật độ phương tiện cá nhân cao, đặc biệt là xe máy và ô tô sử dụng động cơ đốt trong, lượng khí thải phát sinh mỗi ngày là rất lớn. Nhiều phương tiện đã cũ, không đáp ứng tiêu chuẩn khí thải nhưng vẫn lưu thông, góp phần làm gia tăng nồng độ các chất ô nhiễm như NO2, CO và bụi mịn PM2.5. Tình trạng ùn tắc giao thông kéo dài ở nhiều tuyến đường càng khiến mức phát thải tăng cao do động cơ hoạt động kém hiệu quả.

Bên cạnh giao thông, hoạt động xây dựng và phát triển hạ tầng đô thị cũng là nguồn gây ô nhiễm đáng kể. Quá trình thi công các công trình nhà ở, cao ốc, đường giao thông nếu không được che chắn, kiểm soát bụi nghiêm ngặt sẽ phát tán một lượng lớn bụi thô và bụi mịn vào không khí.

Hoạt động sản xuất công nghiệp và làng nghề ở khu vực ven đô cũng đóng góp không nhỏ vào bức tranh ô nhiễm không khí. Các cơ sở sản xuất quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu, sử dụng nhiên liệu hóa thạch hoặc đốt sinh khối chưa qua xử lý khí thải vẫn còn tồn tại, tạo ra các điểm nóng ô nhiễm cục bộ.

Ngoài ra, việc đốt rơm rạ và phụ phẩm nông nghiệp tại các tỉnh lân cận vào mùa thu hoạch cũng làm gia tăng lượng bụi mịn và khí ô nhiễm, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng không khí của Hà Nội. Đáng chú ý, nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng một tỷ lệ đáng kể bụi mịn PM2.5 tại Hà Nội có nguồn gốc liên vùng và xuyên biên giới.

Tháo gỡ các điểm nghẽn

Tại hội thảo “Kiểm soát ô nhiễm không khí Hà Nội: Thách thức và Hành động” diễn ra ngày 6/1 tại Hà Nội, nhiều chuyên gia đã thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn trong công tác quản lý chất lượng không khí hiện nay. Một trong những thách thức lớn nhất của Hà Nội là chưa có được một hệ thống kiểm kê nguồn phát thải đầy đủ và cập nhật. Ông Trương Mạnh Tuấn - Phó trưởng Phòng Quản lý chất lượng môi trường, Cục Môi trường, Bộ NN&MT cho rằng, công tác kiểm kê và đánh giá nguồn thải được xác định là nền tảng then chốt trong quản lý chất lượng không khí, song cần được triển khai thường xuyên, liên tục thay vì mang tính thời điểm.

“Kiểm kê không chỉ nhằm chỉ ra nguồn phát sinh ô nhiễm lớn hay khu vực chịu tác động nặng nề nhất, mà quan trọng hơn là tạo lập một cơ sở dữ liệu cập nhật, làm căn cứ khoa học cho hoạch định và điều chỉnh chính sách” - ông Tuấn nói. Ngoài công tác kiểm kê, công tác công bố thông tin, dự báo và cảnh báo chất lượng không khí cũng có vai trò rất quan trọng. Theo đánh giá của ông Tuấn, hiện nay công tác công bố thông tin, dự báo và cảnh báo chất lượng không khí ở nước ta đang có những bước tiến rõ rệt. Điển hình là các mô hình dự báo đã có thể cung cấp thông tin về chất lượng không khí trong khoảng 48 giờ. Điều này sẽ giúp tăng tính chủ động cho cả cơ quan quản lý và cộng đồng.

Đồng quan điểm trên, TS Hoàng Dương Tùng - Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam cũng cho rằng kiểm kê nguồn thải là việc làm rất quan trọng và cần phải ưu tiên hàng đầu. “Chính sách môi trường bắt buộc phải dựa trên bằng chứng và số liệu thực tiễn, không thể dựa vào những nhận định chung chung” - TS Hoàng Dương Tùng khẳng định. Theo chuyên gia này, dù hiện chúng ta đã định danh được 4 nhóm nguồn ô nhiễm chính (sản xuất công nghiệp, xây dựng, giao thông, đốt rác), nhưng để quản lý hiệu quả, cần phải trả lời được những câu hỏi cụ thể hơn. Đó là: nguồn thải đó nằm chính xác ở đâu? Thuộc địa bàn huyện nào? Đóng góp bao nhiêu tấn bụi, bao nhiêu khí thải vào bầu không khí?

“Nếu không có số liệu cụ thể, chúng ta không thể quy trách nhiệm rõ ràng xem ô nhiễm đến từ nhà máy xi măng, nhiệt điện hay làng nghề. Do đó, chúng ta cần chuyển đổi tư duy từ quản lý hành chính sang quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu” - TS Hoàng Dương Tùng nói và cho biết thêm rằng, giải pháp đột phá duy nhất hiện nay là số hóa tất cả các nguồn thải lên một bản đồ số.

“Đây phải là một 'bản đồ sống", được cập nhật liên tục. Trên đó phải hiển thị rõ: cơ sở sản xuất này thuộc phường/xã nào? Ngành nghề gì? Đang sản xuất cái gì và phát thải bao nhiêu? Khi kết hợp dữ liệu này với hệ thống quan trắc trực tuyến, các nhà quản lý và khoa học có thể tính toán ngay lập tức mức độ đóng góp ô nhiễm của từng nguồn” - TS Hoàng Dương Tùng phân tích.

Một điểm nghẽn khác được các chuyên gia rất quan tâm là kiểm soát nguồn thải từ phương tiện giao thông. PGS.TS Vũ Ngọc Khiêm - Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Công nghệ giao thông vận tải cho rằng, Việt Nam có nhiều bài học nhãn tiền từ các quốc gia trên thế giới về vấn đề này, trong đó điển hình nhất là quốc gia láng giềng Trung Quốc. Tất cả đã cho thấy việc phát triển phương tiện giao thông kết nối nếu thiếu quy hoạch và cơ chế quản lý ngay từ đầu sẽ dẫn đến hệ lụy nghiêm trọng. Do đó, phát triển phải đi đôi với quy hoạch và quy định chặt chẽ. Một trong những giải pháp được nói đến rất nhiều là phát triển giao thông công cộng. Tuy nhiên, theo PGS.TS Vũ Ngọc Khiêm, phát triển giao thông công cộng không chỉ là bài toán về hạ tầng hay phương tiện, mà quan trọng hơn là làm thế nào để kết nối người dân với hệ thống đó một cách thuận tiện, hiệu quả và phù hợp với điều kiện sinh hoạt đô thị.

“Việc lựa chọn phương tiện cần dựa trên nhu cầu thực tế của từng khu vực, gắn với mật độ dân cư và khoảng cách kết nối” - PGS.TS Vũ Ngọc Khiêm nói và nhấn mạnh rằng, trong định hướng lâu dài, để triển khai bền vững, cần xây dựng bộ tiêu chí quản lý và kỹ thuật rõ ràng, từ vận hành, quản lý không gian đến tiêu chuẩn an toàn và tính năng kỹ thuật của phương tiện.

Kiểm soát ô nhiễm không khí tại Hà Nội là một cuộc chiến dài hơi, phức tạp và đầy thách thức, đòi hỏi sự kiên trì và quyết tâm chính trị rất lớn. Đây không phải là cuộc chiến không chỉ là trách nhiệm của riêng ngành Tài nguyên và Môi trường hay ngành Giao thông Vận tải, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn thể cộng đồng xã hội.