Chuyển dịch năng lượng xanh – trụ cột mới của hợp tác kinh tế quốc tế

Năng lượng xanh - "giấy thông hành" mới của thương mại toàn cầu

Trong bối cảnh các chuỗi giá trị toàn cầu đang được tái định hình theo hướng xanh hóa và bền vững, năng lượng – đặc biệt là năng lượng tái tạo – ngày càng trở thành yếu tố then chốt chi phối dòng vốn đầu tư, thương mại và cấu trúc hợp tác kinh tế quốc tế.

Chia sẻ tại hội thảo “Hợp tác kinh tế quốc tế về năng lượng và thương mại tự do” do Viện Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh tổ chức ngày 16/12, TS Nguyễn Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho rằng, quá trình chuyển dịch năng lượng đang làm thay đổi căn bản cách các nền kinh tế tiếp cận vấn đề hợp tác và cạnh tranh. Nếu như trước đây, hợp tác năng lượng chủ yếu xoay quanh khai thác tài nguyên, nhập khẩu nhiên liệu và bảo đảm nguồn cung, thì hiện nay trọng tâm đã chuyển sang phát triển năng lượng tái tạo, giảm phát thải và xây dựng hệ thống năng lượng bền vững. Trong bối cảnh đó, năng lượng và thương mại tự do không còn là hai lĩnh vực tách biệt, mà ngày càng gắn chặt với nhau, trở thành động lực quan trọng định hình trật tự kinh tế thế kỷ XXI.

Một xu thế nổi bật hiện nay là các tiêu chuẩn xanh đang dần thay thế vai trò của hàng rào thuế quan truyền thống, trở thành “giấy thông hành” mới của thương mại quốc tế. Khi thuế nhập khẩu được cắt giảm sâu trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, các yêu cầu liên quan đến môi trường, phát thải carbon và truy xuất nguồn gốc năng lượng lại ngày càng chặt chẽ.

Với đặc điểm là nền kinh tế có độ mở cao và tham gia nhiều FTA, Việt Nam chịu tác động rõ nét từ xu thế này. Các cơ chế như điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu hay các quy định tương tự tại Mỹ và một số thị trường lớn đang thiết lập những chuẩn mực mới đối với hàng hóa xuất khẩu. Theo TS Nguyễn Anh Tuấn, nếu sản phẩm của Việt Nam từ hàng tiêu dùng đến sản phẩm công nghiệp và công nghệ cao vẫn được sản xuất dựa trên nguồn năng lượng phát thải cao, lợi thế cạnh tranh sẽ suy giảm đáng kể, ngay cả khi được hưởng ưu đãi thuế quan.

Điều này cho thấy chuyển dịch năng lượng không chỉ là yêu cầu về môi trường hay thực hiện cam kết quốc tế, mà đã trở thành vấn đề mang tính sống còn đối với năng lực cạnh tranh và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu của nền kinh tế. Đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, chuyển dịch năng lượng xanh đặt ra yêu cầu kép: vừa phải bảo đảm an ninh năng lượng phục vụ tăng trưởng kinh tế, xã hội, vừa phải đáp ứng các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe của kinh tế toàn cầu.

Lộ trình Net Zero và vai trò hợp tác quốc tế

Cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 được Thủ tướng Chính phủ Việt Nam công bố tại COP26 được xem là dấu mốc quan trọng, thể hiện tầm nhìn chiến lược dài hạn của đất nước. Trên cơ sở đó, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã xác lập lộ trình ưu tiên phát triển các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời và thủy điện, đồng thời từng bước giảm phụ thuộc vào nhiệt điện than.

Trong cấu trúc hệ thống năng lượng tương lai, điện gió ngoài khơi được xác định là trụ cột chiến lược nhờ tiềm năng tài nguyên lớn và khả năng giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị năng lượng toàn cầu, từ thiết kế, chế tạo thiết bị đến xây dựng, vận hành và bảo trì. Bên cạnh đó, điện khí LNG được xem là nguồn năng lượng chuyển tiếp quan trọng nhằm bảo đảm tính ổn định và linh hoạt của hệ thống điện trong giai đoạn quá độ, khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng gia tăng.

Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Anh Tuấn, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch năng lượng sâu rộng và phức tạp. Nền kinh tế duy trì tốc độ tăng trưởng cao kéo theo nhu cầu điện tăng nhanh, ước tính từ 8–10% mỗi năm, tạo ra áp lực lớn trong việc vừa bảo đảm đủ điện cho phát triển, vừa chuyển đổi sang hệ thống năng lượng xanh, sạch và bền vững. Cùng với thách thức về hạ tầng lưới điện và khả năng tích hợp nguồn tái tạo, bài toán tài chính là rào cản lớn khi giai đoạn đến năm 2030 đòi hỏi hơn 136 tỷ USD cho đầu tư nguồn điện và lưới truyền tải.

Trong bối cảnh đó, hợp tác kinh tế quốc tế về năng lượng được xem là chìa khóa để Việt Nam rút ngắn quá trình chuyển dịch. Theo TS Nguyễn Anh Tuấn, hợp tác cần được triển khai theo chiều sâu và thực chất, tập trung vào ba trụ cột chính: tài chính xanh và chia sẻ rủi ro; hợp tác công nghệ và nghiên cứu, phát triển; hoàn thiện thể chế, chính sách và thị trường năng lượng. Việc triển khai hiệu quả Thỏa thuận Đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP), phát triển các cơ chế tài chính hỗn hợp, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và sớm hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), thị trường tín chỉ carbon sẽ tạo nền tảng quan trọng cho quá trình chuyển dịch.

Từ góc độ khác, ông Đặng Huy Đông – nguyên Thứ trưởng Bộ KH&ĐT cho rằng, thu hút vốn đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực năng lượng hiện vẫn gặp nhiều rào cản, nhất là với các dự án điện khí LNG. Theo ông Đông, để thực hiện thành công Quy hoạch điện VIII đến năm 2030, Việt Nam cần hơn 120 tỷ USD, trong khi nguồn lực trong nước chỉ đáp ứng khoảng một nửa, phần còn lại buộc phải huy động từ thị trường vốn quốc tế. Do đó, việc bảo đảm môi trường chính sách ổn định, minh bạch là điều kiện tiên quyết để thu hút dòng vốn dài hạn.

Có thể khẳng định, chuyển dịch năng lượng xanh đang mở ra một không gian hợp tác kinh tế quốc tế hoàn toàn mới, trong đó lợi ích không chỉ được đo bằng sản lượng điện hay doanh thu, mà còn bằng mức độ bền vững và khả năng thích ứng dài hạn của nền kinh tế. Với định hướng đúng đắn và cách tiếp cận hợp tác thực chất, năng lượng xanh sẽ trở thành nền tảng quan trọng giúp Việt Nam củng cố an ninh năng lượng, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước khẳng định vai trò trong cấu trúc năng lượng khu vực và toàn cầu.