Cơ chế đột phá thu hút và giữ chân nhân tài khoa học, công nghệ

Chính sách đãi ngộ linh hoạt – khuyến khích sáng tạo

Theo Nghị định 249, mức lương của chuyên gia được thỏa thuận trong hợp đồng lao động, bảo đảm tương xứng với nhiệm vụ và phù hợp với thị trường lao động trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây là thay đổi quan trọng, phá bỏ giới hạn “khung lương cứng” vốn được xem là rào cản lớn trong việc thu hút nhân tài.

Ngoài lương, chuyên gia còn được hưởng tiền thưởng hàng năm tối đa bằng 4 tháng lương, căn cứ trên kết quả thực hiện nhiệm vụ. Đồng thời, họ có quyền nhận lợi ích từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu, như cho thuê, bán, chuyển nhượng, góp vốn, hợp tác kinh doanh hoặc thành lập doanh nghiệp, phù hợp với Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo.

Cơ chế này tạo ra động lực mạnh mẽ, vừa ghi nhận giá trị trí tuệ, vừa khuyến khích chuyên gia tập trung vào các công trình nghiên cứu có khả năng ứng dụng cao.

Bên cạnh lương, thưởng, Nghị định 249 còn đưa ra nhiều chính sách hỗ trợ, giúp chuyên gia ổn định cuộc sống và yên tâm cống hiến. Cụ thể, chuyên gia được hỗ trợ ban đầu 1 tháng lương để ổn định nơi ở, mua sắm thiết yếu; được hỗ trợ tiền thuê nhà, phương tiện đi lại hoặc cấp căn hộ tiêu chuẩn, xe phục vụ; khi được cử đi nghiên cứu, trao đổi ở nước ngoài, toàn bộ kinh phí do đơn vị chủ trì chi trả.

Bên cạnh đó, chuyên gia được hưởng gói chăm sóc sức khỏe tự nguyện hàng năm (tối đa 1% tổng lương năm); có 7 ngày nghỉ dưỡng trong nước cùng gia đình, với hỗ trợ kinh phí tối đa 1 tháng lương.

Đặc biệt, hàng năm, Nhà nước còn chi trả 1 vé máy bay khứ hồi cho chuyên gia và người thân về nước. Đây là chính sách nhân văn, giúp gắn kết chuyên gia với quê hương, đồng thời tạo cảm giác an tâm, gần gũi khi làm việc dài hạn tại Việt Nam.

Nghị định cũng quy định chuyên gia sẽ được tôn vinh khi bắt đầu và kết thúc nhiệm vụ, có cơ hội gặp gỡ, báo cáo trực tiếp với lãnh đạo cấp cao của Đảng, Nhà nước. Họ cũng được tham gia các diễn đàn khoa học trong và ngoài nước, được xét khen thưởng theo Luật Thi đua, Khen thưởng, cũng như có thể được trao tặng các danh hiệu, giải thưởng khoa học – công nghệ trong nước và quốc tế.

Chính sách này không chỉ mang lại lợi ích vật chất mà còn khẳng định giá trị xã hội và vị thế tinh thần của chuyên gia, góp phần tạo động lực cống hiến lâu dài.

Cần môi trường thuận lợi để chính sách đi vào thực tế

Đánh giá về Nghị định 249, PGS.TS Bùi Thị An – Chủ tịch Hội nữ trí thức Hà Nội cho rằng, Nghị định này rất kịp thời, thể hiện sự đổi mới mạnh mẽ trong tư duy trọng dụng nhân tài. Chính sách đãi ngộ không còn hình thức mà chạm tới nhu cầu thực tế: lương, thưởng, nhà ở, đi lại, nghiên cứu, chăm sóc sức khỏe và cả tôn vinh tinh thần. Nếu triển khai nghiêm túc, đây sẽ là cú hích lớn để thu hút trí thức Việt Nam ở nước ngoài trở về và khuyến khích chuyên gia quốc tế đến Việt Nam làm việc”.

PGS.TS Bùi Thị An cũng nhấn mạnh, đãi ngộ tốt phải đi cùng môi trường nghiên cứu thuận lợi. Nếu thủ tục vẫn rườm rà, cơ sở vật chất chưa hiện đại, chuyên gia khó phát huy năng lực. Vì vậy, Nghị định 249 cần song hành với cải cách hành chính và tăng quyền tự chủ cho viện, trường.

Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ (Bộ KH&CN) Mai Ánh Hồng nhận định, nhân lực chất lượng cao là then chốt và không thể áp dụng chính sách cứng nhắc.

Theo ông Hồng, việc vượt khung lương, cấp nhà ở, bảo đảm điều kiện làm việc không nên coi là đặc ân mà là điều kiện tối thiểu để chuyên gia yên tâm cống hiến. Luật mới cũng công nhận quyền sở hữu trí tuệ, quyền tài chính và quyền thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đồng thời khuyến khích mạnh mẽ sự trở về của trí thức Việt Nam ở nước ngoài - nguồn lực “vàng” với tri thức, kinh nghiệm và mạng lưới toàn cầu.

Để cụ thể hóa, Bộ KH&CN dự kiến triển khai đề án phát triển và trọng dụng nhân tài, các chương trình quốc gia thu hút chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế; đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm, khu công nghệ cao, vườn ươm công nghệ; khuyến khích doanh nghiệp hợp tác với viện, trường để thúc đẩy R&D. Song song, Bộ cũng hướng tới giảm rào cản hành chính, tăng quyền tự chủ cho nhà khoa học, đánh giá dựa trên kết quả như công bố quốc tế, bằng sáng chế, sản phẩm thương mại hóa.

Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh, giấc mơ của Việt Nam đã đủ lớn, việc đã đủ khó, tài chính đã có, vì vậy có thể thu hút tri thức toàn cầu để cùng giải quyết những bài toán lớn của đất nước.

Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 lần đầu tiên đưa đổi mới sáng tạo ngang hàng với khoa học và công nghệ, với kỳ vọng đóng góp 4% vào tăng trưởng GDP, trong đó đổi mới sáng tạo chiếm 3%. Đây là sự chuyển dịch từ tư duy “khoa học đi trước, ứng dụng theo sau” sang lấy thị trường và sản phẩm làm động lực.

Một loạt đổi mới quản lý cũng được đặt ra: từ kiểm soát đầu vào sang đánh giá hiệu quả đầu ra; tăng quyền tự chủ cho tổ chức nghiên cứu; yêu cầu trách nhiệm giải trình, minh bạch trong sử dụng nguồn lực. Nhà nước tập trung vào công nghệ chiến lược, trong khi doanh nghiệp trở thành trung tâm nghiên cứu - phát triển.

Có thể thấy, khát vọng lớn, cơ chế đột phá và đổi mới tư duy quản lý là ba yếu tố quyết định để Việt Nam phát huy sức mạnh của nhân tài trong và ngoài nước. Nghị định 249/2025/NĐ-CP không chỉ dừng lại ở chủ trương, mà tạo ra khung chính sách cụ thể, linh hoạt, nhân văn và khả thi.