Doanh nghiệp trước yêu cầu thẩm định chuỗi cung cứng của EU: Từ sức ép tuân thủ đến cơ hội nâng chuẩn

Đây là nhận định được các chuyên gia, nhà quản lý, doanh nghiệp đưa ra tại hội thảo “Xuất khẩu Việt Nam trước yêu cầu về thẩm định chuỗi cung ứng của thị trường châu Âu”. Chương trình do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp Viện Friedrich Naumann Foundation (FNF – CHLB Đức) tổ chức, sáng 21/10.

Siết chặt chuỗi cung ứng – “hàng rào mềm” mới của thị trường châu Âu

Những năm gần đây, EU và một số quốc gia thành viên như Đức, Pháp, Hà Lan… liên tục ban hành các quy định về thẩm định chuỗi cung ứng (Supply Chain Due Diligence). Mục tiêu là yêu cầu doanh nghiệp nhận diện, đánh giá và ngăn ngừa các rủi ro liên quan đến môi trường, quyền con người và điều kiện lao động trong toàn bộ chuỗi cung ứng – từ khâu sản xuất, vận chuyển đến phân phối.

Điều đáng chú ý là, dù luật chủ yếu áp dụng cho doanh nghiệp có trụ sở tại châu Âu, song tác động của nó lan tỏa đến toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu, trong đó có các nhà cung ứng và đối tác tại Việt Nam.

Theo Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế VCCI Đậu Anh Tuấn, DN Việt Nam không phải là đối tượng trực tiếp của luật, nhưng với vai trò là nhà cung ứng nguyên liệu, nhà sản xuất hay đơn vị logistics, họ buộc phải đáp ứng yêu cầu về minh bạch, bảo vệ môi trường và quyền con người nếu muốn duy trì hợp tác với các đối tác lớn tại châu Âu.

Thực tế cho thấy, mức độ sẵn sàng của DN Việt còn rất hạn chế. Kết quả khảo sát của Trung tâm WTO và Hội nhập (VCCI) cho thấy 48% DN chưa từng biết tới, 46,7% chỉ mới nghe nói nhưng chưa tìm hiểu sâu và chỉ 5,3% thực sự hiểu rõ nội dung chỉ thị thẩm định tính bền vững mà EU ban hành.

Khoảng cách giữa chính sách mới của châu Âu và nhận thức của DN Việt Nam vì thế vẫn rất lớn. “Nếu không kịp thời thích ứng, nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng là điều hoàn toàn có thể xảy ra” - ông Đậu Anh Tuấn cảnh báo.

Theo ông Tuấn, quy định này không chỉ là rào cản kỹ thuật mà còn là “hàng rào mềm” thúc đẩy thương mại minh bạch và bền vững. Việc tuân thủ sớm sẽ giúp doanh nghiệp Việt chủ động thích ứng, đồng thời khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Dưới góc nhìn quốc tế, Giám đốc Viện Friedrich Naumann Foundation (FNF) Việt Nam Vanessa Steinmetz cho rằng, những quy định mới của EU cần được nhìn nhận một cách tích cực. Ở châu Âu, các quy định này được xây dựng để làm cho chuỗi cung ứng trở nên minh bạch và bền vững hơn. Đối với nhiều DN, điều đó nghe có vẻ phức tạp và đáng lo ngại, nhưng thực chất cốt lõi của nó là xây dựng niềm tin giữa nhà sản xuất, nhà cung cấp và người tiêu dùng.

Theo bà Steinmetz, khi đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, quyền con người và trách nhiệm xã hội, DN Việt không chỉ bảo đảm tuân thủ luật mà còn nâng cao uy tín và giá trị thương hiệu. “Minh bạch và bền vững là chìa khóa để mở rộng hợp tác với các đối tác châu Âu” - bà Steinmetz nhấn mạnh.

Hành động sớm để không bị động ngày mai

Trước xu hướng siết chặt tiêu chuẩn nhập khẩu của EU, các chuyên gia khuyến nghị DN Việt không thể chờ đợi mà cần bắt tay vào hành động ngay.

Trên thực tế, nhiều DN Việt đã bắt đầu chuyển mình. Ông Hoàng Mạnh Cầm – Chánh Văn phòng HĐQT Tập đoàn Dệt may Việt Nam (VINATEX) chia sẻ, các đối tác châu Âu hiện yêu cầu hồ sơ rất chi tiết về nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện lao động và xử lý môi trường. Ban đầu, DN có thể gặp khó vì phải đầu tư hệ thống quản lý chất lượng và chứng nhận tiêu chuẩn. Nhưng khi đáp ứng tốt, DN lại được đánh giá cao, ký được nhiều hợp đồng dài hạn hơn.

Theo ông Hoàng Mạnh Cầm, chi phí tuân thủ ban đầu có thể lớn, nhưng đó là khoản đầu tư cho sự phát triển bền vững. Nếu coi đây là gánh nặng, DN sẽ chùn bước. Nhưng nếu coi là cơ hội để nâng cấp quản trị, chúng ta sẽ vững vàng hơn trước những biến động toàn cầu.

Cùng quan điểm, TS. Nguyễn Thị Thu Trang, Trưởng nhóm nghiên cứu VCCI, nhận định, các quy định thẩm định chuỗi cung ứng của EU là xu hướng tất yếu trong thương mại quốc tế. Chúng ta cần coi đó là cơ hội để thúc đẩy DN Việt hoạt động bài bản, minh bạch và có trách nhiệm hơn với xã hội.

Theo TS. Nguyễn Thị Thu Trang, VCCI đang phối hợp với FNF xây dựng báo cáo chuyên đề “Quy định về thẩm định chuỗi cung ứng của thị trường châu Âu và ảnh hưởng đối với xuất khẩu Việt Nam”, nhằm giúp DN hiểu rõ quy định, nhận diện rủi ro và có giải pháp tuân thủ hiệu quả. Đặc biệt, các ngành như dệt may, da giày, chế biến gỗ - vốn phụ thuộc nhiều vào thị trường EU cần được hướng dẫn cụ thể để đáp ứng yêu cầu mới.

TS. Nguyễn Thị Thu Trang khuyến nghị, DN phải tuân thủ nghiêm túc pháp luật Việt Nam về lao động, môi trường, an toàn sản xuất và trách nhiệm xã hội - đây là nền tảng cơ bản để đáp ứng quy định quốc tế. Bên cạnh đó, cần chủ động rà soát và lưu trữ hồ sơ chứng minh việc tuân thủ, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát nội bộ nhằm phát hiện sớm rủi ro trong sản xuất và chuỗi cung ứng. Hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý nhà nước phải đóng vai trò hỗ trợ, đào DN về tiêu chuẩn thẩm định chuỗi cung ứng. Các cơ quan quản lý cần tăng cường cảnh báo sớm, giúp doanh nghiệp tránh vi phạm quy định về lao động, môi trường và an toàn trong sản xuất.

Còn theo ông Đậu Anh Tuấn, cần có sự phối hợp giữa DN, hiệp hội và Nhà nước để chia sẻ thông tin, hướng dẫn và xây dựng cơ sở dữ liệu minh bạch. Nếu có sự chuẩn bị kỹ lưỡng và hợp tác chặt chẽ, DN Việt hoàn toàn có thể biến thách thức thành lợi thế cạnh tranh.

Các chuyên gia cũng lưu ý, quy định về thẩm định chuỗi cung ứng không chỉ là vấn đề riêng của châu Âu. Mỹ, Nhật Bản, Canada và nhiều nền kinh tế phát triển khác cũng đang nghiên cứu áp dụng các yêu cầu tương tự. Vì vậy, việc tuân thủ các tiêu chuẩn bền vững phải được coi là chiến lược dài hạn, không chỉ để vượt qua rào cản tạm thời mà còn để khẳng định vị thế của hàng hóa Việt trên bản đồ thương mại toàn cầu.