Đổi mới thể chế, kiến tạo không gian phát triển đô thị Hà Nội

Không chỉ tạo cơ sở pháp lý để tháo gỡ những điểm nghẽn tồn tại nhiều năm, các chính sách mới còn đặt nền móng cho sự chuyển đổi trong tư duy phát triển đô thị: Từ mở rộng không gian xây dựng sang tái cấu trúc những khu vực đã hình thành, khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Tạo nền tảng thể chế tháo gỡ điểm nghẽn

Trong nhiều năm, Hà Nội phải giải bài toán vừa bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa, vừa khắc phục những bất cập của đô thị hình thành qua nhiều giai đoạn. Tại không ít khu vực, mật độ dân cư cao, giao thông chật hẹp, thiếu không gian xanh và công trình công cộng, trong khi hạ tầng kỹ thuật chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu phát triển.

Trong bối cảnh đó, Luật Thủ đô năm 2026 đã tạo thêm cơ sở pháp lý để Hà Nội chủ động hơn trong quản trị và phát triển. Luật trao cho chính quyền thành phố nhiều thẩm quyền đặc thù, mở rộng khả năng xây dựng chính sách phù hợp với yêu cầu phát triển riêng của Thủ đô, trong đó có các nội dung về cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị và phát triển đô thị theo mô hình TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng).

Đây là thay đổi quan trọng về thể chế. Hà Nội không chỉ thực hiện các quy định chung mà còn có thêm dư địa để cụ thể hóa giải pháp cho những bài toán đô thị đặc thù, từ tổ chức không gian, khai thác quỹ đất đến phát triển hạ tầng đồng bộ.

Cùng với đó, Quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065 xác lập định hướng phát triển dài hạn, hướng tới mô hình đô thị xanh, thông minh, hiện đại và bền vững; phát triển các cực tăng trưởng mới, đô thị vệ tinh, đồng thời chú trọng đô thị nén gắn với giao thông công cộng, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và khai thác hiệu quả không gian ngầm.

Sự kết hợp giữa hành lang pháp lý mới và tầm nhìn quy hoạch dài hạn tạo điều kiện chuyển từ tư duy phát triển theo chiều rộng sang tái cấu trúc không gian đô thị. Thay vì chỉ xử lý những bất cập riêng lẻ, thành phố có thể nghiên cứu cải tạo trên quy mô tổng thể từng khu vực, bảo đảm sự đồng bộ giữa nhà ở, giao thông, hạ tầng kỹ thuật, trường học, cơ sở y tế, không gian xanh và các tiện ích công cộng. Mục tiêu không chỉ là thay đổi diện mạo đô thị mà còn cải thiện môi trường, nâng cao chất lượng sống và tăng cường kết nối với hệ thống hạ tầng chung.

Cụ thể hóa cơ chế, thúc đẩy tái cấu trúc không gian đô thị

Một bước đi quan trọng nhằm cụ thể hóa các định hướng trên là Nghị quyết số 66/2026/NQ-HĐND ngày 15-6-2026 của HĐND thành phố Hà Nội, quy định chính sách cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị và phát triển đô thị tại khu vực TOD trên địa bàn thành phố, thực hiện các điểm a, b và c khoản 2 Điều 12 Luật Thủ đô số 02/2026/QH16.

Nghị quyết thiết lập khuôn khổ chính sách cho các dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị, đồng thời quy định cơ chế phát triển đô thị tại khu vực TOD theo mô hình đô thị nén phù hợp với quy hoạch. Qua đó, các định hướng phát triển không chỉ dừng ở tầm nhìn mà từng bước được cụ thể hóa thành công cụ tổ chức không gian và triển khai dự án.

Đối với khu vực TOD, nhà ở, văn phòng, thương mại, dịch vụ và tiện ích công cộng được định hướng bố trí gắn với các đầu mối giao thông công cộng. Cách tổ chức này giúp người dân tiếp cận dịch vụ thuận lợi hơn, giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân và nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng.

Các chỉ tiêu quy hoạch, kiến trúc, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, không gian và sử dụng đất được đặt trong mối quan hệ tổng thể, hướng tới bảo đảm sự cân đối giữa phát triển xây dựng và năng lực đáp ứng của hạ tầng.

Việc nghiên cứu trên quy mô toàn khu vực cho phép tính toán lại cấu trúc không gian, tổ chức giao thông, bố trí công trình công cộng và nâng cấp hạ tầng đồng bộ, thay vì chỉ xử lý từng công trình riêng lẻ.

Nghị quyết cũng đề cập cơ chế phát triển các khu đô thị đa mục tiêu, tạo lập không gian phát triển mới và quỹ nhà ở phục vụ cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị, bao gồm nhà ở xã hội, nhà ở tái định cư, nhà ở công vụ và nhà ở thương mại. Đây là những thành phần cần thiết để quá trình tái thiết không chỉ tạo ra diện mạo mới mà còn đáp ứng nhu cầu đa dạng của cộng đồng dân cư.

Đáng chú ý, cơ chế tổ chức thực hiện được cụ thể hóa thông qua các quy định về lập danh mục dự án, lựa chọn và quản lý chủ đầu tư, lập và phê duyệt quy hoạch, cũng như bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo quy định liên quan. Việc xác định rõ trách nhiệm và trình tự thực hiện có thể góp phần hạn chế tình trạng chồng chéo, kéo dài giữa các khâu, tạo điều kiện đưa chính sách vào cuộc sống.

Như vậy, Luật Thủ đô tạo hành lang pháp lý, Quy hoạch Thủ đô xác lập định hướng phát triển, còn nghị quyết của HĐND thành phố Hà Nội bổ sung công cụ chính sách để triển khai. Ba yếu tố này tạo thành nền tảng quan trọng cho bước chuyển từ tư duy quy hoạch sang hành động cụ thể trong cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị.

Kỳ vọng mở hướng mới cho tái thiết đô thị Thủ đô

Ngày 28-8-2026, UBND thành phố Hà Nội tổ chức khởi công các dự án, công trình tiêu biểu, trong đó có Dự án Cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị Vĩnh Hưng, với quy mô nghiên cứu khoảng 447ha, tổng mức đầu tư gần 186.000 tỷ đồng.

Theo định hướng, dự án được chia thành hai khu vực với chức năng khác nhau. Khu vực tái thiết, xây mới rộng khoảng 206,1ha tập trung tổ chức lại không gian đô thị, đầu tư hạ tầng giao thông và hạ tầng xã hội, khai thác hiệu quả quỹ đất. Khu vực còn lại, khoảng 240,9ha, được cải tạo, chỉnh trang đồng bộ. Các hộ dân thuộc diện ảnh hưởng dự kiến được bố trí tái định cư ngay trên địa bàn phường.

Định hướng phát triển đô thị đa chức năng, kết hợp nhà ở với thương mại, dịch vụ, giáo dục, y tế và không gian công cộng được kỳ vọng giúp Vĩnh Hưng hình thành khu đô thị có tính kết nối cao.

Các ý tưởng như mô hình “đô thị 15 phút”, tăng diện tích cây xanh, phát triển không gian đi bộ và áp dụng giải pháp đô thị có khả năng thấm, trữ nước mưa cũng mở ra triển vọng cải thiện môi trường, giảm áp lực lên hạ tầng...

Quỹ đất được định hướng ưu tiên cho không gian công cộng, công viên, cây xanh, mặt nước và hạ tầng giao thông. Các khu vực tái thiết dự kiến được kết nối với hệ thống đường sắt đô thị và không gian ngầm đa chức năng theo mô hình TOD, góp phần giảm áp lực giao thông, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và chất lượng sống.

Dự án được kỳ vọng mở ra cách tiếp cận mới trong giải quyết những bất cập của các khu vực đô thị đã hình thành, đồng thời tạo cơ sở tham khảo cho quá trình tái thiết đô thị trên địa bàn thành phố.

Có thể thấy, những thay đổi về thể chế, quy hoạch và cơ chế chính sách đang tạo cơ hội quan trọng cho Hà Nội. Từ nền tảng pháp lý mới, tầm nhìn quy hoạch dài hạn đến cơ chế triển khai cụ thể, Hà Nội đang có thêm điều kiện để đổi mới mô hình phát triển đô thị. Nếu được thực hiện đồng bộ, đúng định hướng và lấy chất lượng sống của người dân làm thước đo, những thay đổi này sẽ trở thành động lực quan trọng để tháo gỡ điểm nghẽn, khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai và mở ra hướng phát triển mới cho Thủ đô.