Hàng giả, hàng nhái tràn lan: vì sao “con voi chui lọt lỗ kim”?

Yếu ở khâu tổ chức thực thi

Vấn đề nổi cộm đang được dư luận quan tâm nhất hiện nay là tình trạng sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng nhái, buôn lậu, gian lận thương mại. Trong một thời gian ngắn, có hàng chục đường dây làm sữa giả, thuốc giả, thực phẩm chức năng giả với số lượng lớn đã bị triệt phá. Chỉ riêng 4 tháng đầu năm 2025, các địa phương và đơn vị chức năng đã bắt giữ và xử lý hơn 34.000 vụ vi phạm, thu nộp ngân sách Nhà nước hơn 4.892 tỉ đồng, khởi tố hình sự 1.450 vụ với hơn 2.100 đối tượng.

Hàng giả, hàng nhái không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn trực tiếp đe dọa sức khỏe, tính mạng của người dân, làm suy giảm uy tín của các thương hiệu chân chính, giảm niềm tin của người dân với hàng hóa trong nước, cản trở sự phát triển của nền kinh tế, thất thu ngân sách Nhà nước, gây bất ổn môi trường đầu tư.

Vấn đề hàng giả, hàng nhái cũng làm nóng nghị trường Quốc hội trong những ngày qua. Tại phiên thảo luận về tình hình phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách Nhà nước Kỳ họp thứ 9, sáng 17/6, đại biểu Quốc hội Tô Văn Tám chỉ ra, việc thực phẩm giả, thuốc giả, mỹ phẩm giả và các loại khác lưu hành trên thị trường nhiều năm qua cho thấy thủ đoạn của các đối tượng sản xuất, buôn bán rất tinh vi, phức tạp. Cùng với đó là hiện tượng hàng giả tràn lan trên mạng xã hội, với sự quảng bá của một số người có ảnh hưởng, người nổi tiếng bằng những lời quảng cáo nổ vang rầm rộ, càng khiến người tiêu dùng dù có thông thái đến mấy cũng khó phân biệt được sản phẩm giả đang lưu thông trên thị trường” - đại biểu Tô Văn Tám chia sẻ.

Cũng theo đại biểu Tô Văn Tám, việc quản lý sản xuất, buôn bán hàng hóa, quản lý an toàn thực phẩm đã được giao cho các cơ quan chức năng từ T.Ư đến địa phương, nhưng hàng giả, gian lận thương mại vẫn diễn biến phức tạp. Bên cạnh đó, qua nhiều vụ án đã được Bộ Công an triệt phá cho thấy, đã có sự tiếp tay của một số cán bộ thoái hóa, biến chất về phẩm chất, đạo đức và lối sống trong việc sản xuất, buôn bán hàng giả...

Chỉ ra nguyên nhân của tình trạng hàng giả, hàng nhái tràn lan trên thị trường, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn – Giám đốc Hãng luật TGS cho biết, pháp luật hiện hành đã quy định rất rõ về những hành vi này, đi kèm với các mức xử phạt cụ thể. Tuy nhiên, điểm yếu lại nằm ở khâu tổ chức thực thi, đặc biệt là công tác hậu kiểm. Nhiều loại hàng hóa, đặc biệt trong lĩnh vực mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, hiện chỉ cần thực hiện thủ tục tự công bố sản phẩm là đã được đưa ra thị trường. Cơ quan chức năng không kiểm định, không thẩm định chất lượng trước lưu hành, mà chỉ kiểm tra ngẫu nhiên, hoặc dựa vào phản ánh của người tiêu dùng và báo chí. Điều này tạo ra một khoảng trống lớn, khiến nhiều sản phẩm kém chất lượng dễ dàng len lỏi và tiêu thụ trên diện rộng, trong khi người tiêu dùng hoàn toàn không có khả năng kiểm chứng.

Một nguyên nhân khác không thể không nhắc tới là sự thiếu đồng bộ và quyết liệt trong phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Pháp luật hiện hành đã có những quy định cụ thể để thiết lập cơ chế phối hợp. Nhưng thực tế, mô hình phối hợp phối hợp đôi khi tạo ra sự chồng chéo và đùn đẩy trách nhiệm. Trong thực tế, không ít vụ việc hàng giả, hàng nhái bị phát hiện nhưng quá trình xử lý kéo dài do phải chờ xác minh từ các cơ quan có liên quan. “Mô hình “phối hợp” nếu không đi đôi với chế tài rõ ràng, người chịu trách nhiệm cụ thể và cơ chế giám sát độc lập, rất dễ biến thành mô hình “phân tán” trách nhiệm” – Luật sư Nguyễn Văn Tuấn nêu ý kiến.

Xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông, tăng hậu kiểm

Trước diễn biến ngày càng tinh vi và quy mô lớn của các đường dây hàng giả, hàng nhái, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn khuyến nghị, trước hết pháp luật hiện hành cần nhanh chóng được cập nhật để theo kịp sự thay đổi của thị trường và công nghệ. Trong đó, cần ràng buộc rõ hơn trách nhiệm pháp lý của các sàn thương mại điện tử.

Theo Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, việc chuyển đổi hoàn toàn sang mô hình “tiền kiểm” là không khả thi trong bối cảnh hiện nay, vì có thể tạo ra gánh nặng lớn về thủ tục hành chính, ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng, gây ách tắc trong hoạt động xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, cần thiết phải áp dụng cơ chế kiểm tra rủi ro có trọng tâm, trọng điểm, nghĩa là phân loại DN, mặt hàng và tuyến vận chuyển theo mức độ nguy cơ, từ đó siết chặt tiền kiểm đối với nhóm có rủi ro cao.

Một khía cạnh khác cần chú trọng, đó là xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông và truy xuất điện tử về hàng hóa. Hệ thống quản lý thông tin sản phẩm, giấy công bố chất lượng, mã số mã vạch, chứng nhận kiểm định... cần được tích hợp và chia sẻ giữa các cơ quan như Bộ, ngành, địa phương… Việc này giúp giảm thiểu gian lận khi DN kê khai thông tin không trung thực, đồng thời tăng hiệu quả giám sát theo chuỗi.

Còn theo đại biểu Quốc hội Tô Văn Tám, việc quản lý sản xuất, buôn bán hàng hóa, quản lý an toàn thực phẩm đã được giao cho các cơ quan chức năng từ T.Ư đến địa phương nhưng hàng giả, gian lận thương mại vẫn diễn biến phức tạp. Chính vì vậy, đề nghị Chính phủ cần tăng cường kiểm tra, rà soát quá trình tổ chức thực hiện chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan đó như thế nào. Liệu có tình trạng chồng chéo giữa các đầu mối quản lý hay không.

Bên cạnh đó, cần có khung pháp lý để người tiêu dùng được bồi thường những ảnh hưởng, thiệt hại, tổn thất về tiền bạc, sức khỏe trong các vụ việc liên quan đến hàng giả, gian lận thương mại. Đồng thời, việc phòng chống hàng giả, gian lận thương mại cần được nâng lên tầm chiến lược Quốc gia để nâng cao hơn nữa chất lượng công tác phòng chống.