Bánh Trung Thu: món ngon truyền thống hay phép thử về an toàn thực phẩm?
Kinhtedothi - Mới bước sang tháng Bảy âm lịch, thị trường bánh Trung Thu đã bắt đầu chuyển mình mạnh mẽ. Những quầy hàng, những gian trưng bày, những dòng sản phẩm đủ loại, từ cao cấp đến bình dân, từ truyền thống đến hiện đại, nhanh chóng phủ kín các tuyến phố lớn nhỏ trên khắp cả nước. Bánh Trung Thu không chỉ là món ăn gắn với Tết đoàn viên, mà còn là mặt hàng có thị trường hàng nghìn tỷ đồng, với tốc độ tăng trưởng 10–15% mỗi năm.
Tuy nhiên, đi cùng sự đa dạng và sôi động ấy là vô vàn băn khoăn từ phía người tiêu dùng: Bánh có an toàn không? Giá trị dinh dưỡng như thế nào? Liệu các cơ sở sản xuất có đảm bảo vệ sinh hay đang chạy theo lợi nhuận mà bỏ qua quy chuẩn? Trong bối cảnh mà câu chuyện “bánh 3 không”, bánh trôi nổi hay bánh quá hạn vẫn xuất hiện hằng năm, những lo ngại ấy hoàn toàn có cơ sở.
Nguy cơ mỗi mùa Trung Thu
Bánh Trung Thu hiện nay được sản xuất từ ba nhóm chính gồm: các doanh nghiệp quy mô lớn, sản xuất theo dây chuyền công nghiệp; Các cơ sở tư nhân thủ công với quy mô hộ gia đình; Bánh tự làm tại nhà (home-made) đang thịnh hành trong giới trẻ.
Thị trường hiện nay phong phú đến mức khó thể kể hết: từ nhân thập cẩm cổ điển đến các loại nhân “xa xỉ” như bào ngư, hải sâm, gà quay, lạp xưởng; từ đậu xanh, khoai môn, hạt sen đến nhân rau câu, sữa dừa; từ bánh ăn kiêng dành cho người tiểu đường đến các phiên bản “healthy” ít béo.
Bánh Trung Thu giàu đường và chất béo, cung cấp năng lượng rất cao. Với người thừa cân, béo phì, trẻ nhỏ hoặc người mắc bệnh chuyển hóa, việc ăn nhiều bánh là mối nguy thực sự. Ảnh minh họa, nguồn: Internet.
Trong khi bánh truyền thống được ưa chuộng bởi người lớn tuổi, giữ nguyên hương vị và hình thức giản dị, thì bánh home-made thu hút giới trẻ bởi sự cá nhân hóa, nguyên liệu rõ ràng, màu sắc tự nhiên và xu hướng sáng tạo. Bánh công nghiệp, với ưu thế sản xuất lớn, mẫu mã bắt mắt và bảo quản tốt, lại chinh phục người tiêu dùng đô thị có thói quen mua sắm nhanh.
Tuy nhiên, chính sự bùng nổ sản lượng và mẫu mã khiến không ít cơ sở phải sản xuất trước nhiều tháng để kịp cung ứng thị trường. Với những cơ sở ngoài luồng hoặc vì lợi nhuận mà làm ẩu, điều này tiềm ẩn hàng loạt rủi ro về an toàn thực phẩm, nhất là khi hạn sử dụng của bánh chỉ khoảng 30–60 ngày.
Các chuyên gia dinh dưỡng cho biết: Bánh Trung Thu giàu đường và chất béo, cung cấp năng lượng rất cao. Với người thừa cân, béo phì, trẻ nhỏ hoặc người mắc bệnh chuyển hóa, việc ăn nhiều bánh là mối nguy thực sự.
Một số số liệu dinh dưỡng đáng chú ý: Bánh dẻo thập cẩm 170g: 566 kcal; bánh dẻo đậu xanh 1 trứng 176g: 648 kcal (cao gấp 2–2,5 lần bát phở bò); bánh nướng thập cẩm 176g: 706 kcal; 31,5g lipid; bánh nướng đậu xanh 1 trứng 176g: 648 kcal
Để dễ hình dung, một chiếc bánh 176g chứa lượng bột đường tương đương 2–3 bát cơm, chủ yếu là đường hấp thu nhanh, làm tăng đường huyết đột ngột. Đối với trẻ thừa cân hoặc rối loạn dung nạp glucose, đây là nguy cơ dẫn đến tiền tiểu đường hoặc tiểu đường thực sự. Đối với trẻ em, ăn bánh khi đói làm mất cảm giác ngon miệng nguy cơ suy dinh dưỡng, an nhiều bánh dẻo, bánh ngọt có thể bị sâu răng, rối loạn tiêu hóa. Phần lớn chất béo đến từ mỡ động vật (chất béo no), không tốt cho sức khỏe tim mạch. Chỉ một phần nhỏ đến từ hạt (mè, điều, hạt dưa), vốn là chất béo có lợi.Vì thế, chỉ cho trẻ ăn 1/8 bánh, sau bữa chính, súc miệng ngay sau ăn. Đối với trẻ béo phì, cần giảm khẩu phần tinh bột trong ngày hoặc đi bộ thêm 30 phút nếu ăn bánh. Đối với người tiểu đường, bị bệnh tim mạch cần họn bánh ít đường, ít béo, ăn hạn chế. Như vậy, bánh Trung Thu không xấu, nhưng không thể ăn tùy hứng. Việc hiểu đúng vai trò dinh dưỡng là bước đầu tiên để bảo vệ sức khỏe gia đình.
Bánh Trung Thu có đặc thù được làm từ nhiều nguyên liệu dễ hỏng: thịt, trứng, đậu, hạt, mứt, sữa… kèm theo phụ gia như phẩm màu, chất bảo quản, chất chống mốc.
Điều này dẫn đến ba nhóm nguy cơ lớn, Nguy cơ từ nguyên liệu ôi thiu, nhiễm khuẩn, nấm mốc sinh độc tố aflatoxin, hóa chất bị cấm (phẩm màu công nghiệp, chất tạo dẻo…). Nguy cơ trong quá trình chế biến gồm: Thiếu dụng cụ, không tuân thủ quy trình vệ sinh, dây chuyền thủ công nhưng sản lượng lớn có thể nhiễm chéo vi khuẩn, nhân thịt, trứng rất dễ ôi nếu để lâu. Nguy cơ trong bảo quản như: bánh thủ công làm sớm nhưng để quá hạn, sản phẩm trôi nổi không nhãn mác, lạm dụng chất bảo quản để kéo dài hạn sử dụng.
Dù bánh có gói hút ẩm, hạn dùng chỉ khoảng 2 tháng. Nhưng vì lợi nhuận, nhiều cơ sở bất chấp sử dụng nguyên liệu quá hạn, thậm chí tẩy rửa bằng hóa chất để “tái chế” nguyên liệu cũ, điều từng bị phát hiện trong nhiều vụ việc trước đây.
Các chuyên gia an toàn thực phẩm đưa ra hai nhóm khuyến nghị: Thứ nhất, kiểm tra nhãn mác gồm tên, địa chỉ nhà sản xuất rõ ràng, ngày sản xuất, hạn sử dụng đầy đủ, hướng dẫn bảo quản, ưu tiên bánh mới sản xuất. Thứ hai, kiểm tra cảm quan như: không mua bánh méo mó, biến dạng, bao bì không rách, không loang dầu, không có mùi lạ, màu bất thường, tuyệt đối không mua bánh không rõ nguồn gốc, bánh xé lẻ không nhãn. Những bước này tuy đơn giản nhưng giúp loại bỏ phần lớn nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
Rào chắn pháp lý bảo vệ người tiêu dùng mùa Trung Thu
Theo Luật An toàn thực phẩm 2010, tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải đảm bảo chất lượng và an toàn của sản phẩm.
Nghị định 115/2018/NĐ-CP quy định mức phạt: Tối đa 200 triệu đồng đối với tổ chức vi phạm, tịch thu, tiêu hủy hàng hóa, đình chỉ hoạt động cơ sở
Trong trường hợp nghiêm trọng, gây ngộ độc nhiều người, có thể bị xử lý theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) với tội Vi phạm quy định về an toàn thực phẩm. Chủ cơ sở kinh doanh phải chịu trách nhiệm toàn bộ về nguồn gốc sản phẩm. Người vận chuyển, trung gian nếu biết hàng lậu mà vẫn tham gia có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự. Cơ quan chức năng có quyền tịch thu, tiêu hủy, chuyển hồ sơ sang điều tra khi có dấu hiệu hình sự.
Quy định này nhằm đảm bảo toàn bộ chuỗi cung ứng, từ nhập hàng, vận chuyển đến phân phối đều nằm trong hệ thống pháp lý minh bạch.
Những năm gần đây, lực lượng quản lý thị trường và công an địa phương liên tục triển khai các đợt cao điểm kiểm tra bánh Trung Thu. Chỉ trong vài tuần, hàng nghìn chiếc bánh lậu, bánh không nhãn, bánh quá hạn đã bị thu giữ.
Nhưng xử phạt chỉ là một phần. Theo quy định, cơ quan quản lý còn phải: Tăng cường tuyên truyền pháp luật đến người bán và người mua, chặn đứng đường dây nhập lậu ngay từ khâu vận chuyển, công khai danh sách cơ sở vi phạm, kiểm soát chặt từ nguyên liệu đến sản xuất và phân phối
Đây là mặt trận đòi hỏi sự phối hợp liên ngành và sự tham gia của chính quyền cơ sở. Một mình lực lượng kiểm tra không thể giải quyết tận gốc thị trường “thật giả lẫn lộn”.
Theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, người mua có quyền: yêu cầu công khai thông tin sản phẩm: nguồn gốc, thành phần, hạn dùng, cảnh báo an toàn, từ chối mua sản phẩm không rõ ràng thông tin, khiếu nại, tố cáo hành vi vi phạm, yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu bị ảnh hưởng sức khỏe. Vấn đề là, nhiều người tiêu dùng vẫn chấp nhận sự mập mờ, vẫn mua bánh trôi nổi vì rẻ, vì tiện, hoặc vì “không biết phải làm sao”.
Trong khi luật pháp đã trao quyền, người dân cần mạnh dạn sử dụng quyền đó để bảo vệ chính mình.
Tết Trung Thu là lễ hội của đoàn viên, của ký ức, của những chiếc bánh thơm nức hương treo nơi mâm cỗ. Nhưng trong thời đại thị trường hiện đại, bánh Trung Thu không chỉ là món quà – mà còn là một phép thử cho cả hệ thống: từ nhà sản xuất, nhà quản lý, đến mỗi người tiêu dùng.
Bánh Trung Thu không xấu, nhưng nếu sản xuất sai cách và tiêu thụ thiếu hiểu biết, nó có thể trở thành tác nhân gây hại cho sức khỏe cộng đồng.
Muốn bảo vệ mùa Trung Thu an toàn, cần ba yếu tố: Nhà sản xuất có lương tâm, cơ quan quản lý quyết liệt, người tiêu dùng tỉnh táo.
Chỉ khi ba trụ cột này cùng được siết chặt, thị trường bánh Trung Thu mới thật sự trong sạch, để mỗi chiếc bánh khi đến tay người dùng đều mang trọn ý nghĩa của sự đoàn viên, an lành và trọn vẹn.
