Báo động tình trạng thoái hóa đất nông nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long

Theo PGS.TS Trần Văn Dũng (Khoa Khoa học đất, Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ), trong những thập kỷ gần đây, vùng Đồng bằng sông Cửu Long đang đối mặt với nhiều thách thức lớn do quá trình thâm canh kéo dài, biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, hiện tượng xâm nhập mặn sâu, hạn hán, sụt lún, biến đổi chế độ thủy văn. Những tác động này làm suy giảm độ phì nhiêu đất - yếu tố quyết định năng suất, chất lượng và sự ổn định của các hệ thống sản xuất nông nghiệp.

Tình trạng giảm hàm lượng hữu cơ, mất cân đối dinh dưỡng, chua hóa đất, thoái hóa cấu trúc và giảm hoạt động vi sinh vật đang xuất hiện ở nhiều vùng sinh thái khác nhau ở Đồng bằng sông Cửu Long. Bối cảnh đó đòi hỏi việc hiểu rõ đặc tính của từng nhóm đất chủ yếu, nhận diện những vấn đề suy thoái đang diễn ra và đề xuất các giải pháp quản lý độ phì nhiêu theo hướng bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Suy giảm độ phì nhiêu đất đang trở thành thách thức lớn của sản xuất nông nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long, nơi được xem là vùng trọng điểm lúa gạo và cây ăn trái của cả nước. Những tác động như thâm canh 3 vụ lúa liên tục, mất phù sa do hệ thống đê bao khép kín, lạm dụng phân bón vô cơ, khai thác tầng đất mặt để san lấp, cùng với ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đã và đang làm suy thoái nhanh chất lượng đất.

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hiệp quốc (FAO) và nhiều đánh giá quốc tế, các dạng suy thoái đất phổ biến ở vùng nhiệt đới như xói mòn, nghèo dinh dưỡng, mặn hóa, phèn hóa và suy thoái sinh học đều thể hiện rõ ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Trong hệ thống thâm canh 3 vụ lúa trên đất phù sa, các biểu hiện suy thoái đất diễn ra rõ rệt. Nghiên cứu dài hạn từ năm 2003-2024 cho thấy năng suất lúa giảm trung bình 16,6% chỉ sau 8 năm. Những biến đổi này phản ánh tình trạng đất bạc màu và sự phụ thuộc ngày càng lớn vào phân vô cơ. Tình trạng suy thoái cũng diễn ra mạnh trên đất vườn cây ăn trái lâu năm…

Theo các chuyên gia, quản lý độ phì nhiêu đất không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là định hướng chiến lược lâu dài nhằm bảo đảm sự phát triển ổn định của nông nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long trong tương lai. Để quản lý và nâng cao độ phì nhiêu đất bền vững tại Đồng bằng sông Cửu Long, cần tăng cường phân tích đất và lá ở quy mô nông hộ nhằm bón phân hợp lý; khuyến khích sử dụng phân hữu cơ và các vật liệu cải tạo đất.

Đồng thời, giảm thâm canh lúa 3 vụ và mở rộng mô hình luân canh; phát triển các mô hình kinh tế phù hợp theo từng nhóm đất như tôm - lúa cho vùng mặn, khóm - mía - rau chịu phèn cho vùng phèn và các mô hình trái cây, lúa - màu cho vùng phù sa; đầu tư hệ thống thủy lợi thông minh; tăng cường tập huấn nông dân; đẩy mạnh nghiên cứu dài hạn về tác động của biến đổi khí hậu đối với đất…