Cây trẩu mang lại giá trị kép ở vùng cao Quảng Trị

Nguồn sinh kế bền vững

Từng là loài cây mọc rải rác trong rừng, nay trẩu được đưa về trồng xen trong vườn, nương rẫy quanh bản làng, trở thành nguồn sinh kế bền vững cho hàng nghìn nông dân vùng cao Quảng Trị, đặc biệt là đồng bào dân tộc Vân Kiều, Pa Kô. Trên những sườn núi dọc dãy Trường Sơn, từ Hướng Phùng, Hướng Lập, Đakrông đến Tà Rụt, cây trẩu không chỉ giúp phủ xanh đất trống, đồi núi trọc mà còn mang lại thu nhập ổn định, góp phần xóa đói giảm nghèo.

Theo thống kê, toàn tỉnh hiện có khoảng 3.000ha rừng trẩu được trồng với chức năng làm rừng phòng hộ, tập trung chủ yếu ở các xã nằm dọc theo đường Hồ Chí Minh nhánh Tây và nhánh Đông. Trong đó, diện tích đã cho thu hoạch chiếm trên 98%, nhiều diện tích cho năng suất cao, ổn định. Sản phẩm từ cây trẩu được tiêu thụ trên thị trường chủ yếu là hạt trẩu với sản lượng khoảng 1.000-1.200 tấn/năm.Một hộ có thể thu 10-20 triệu đồng/năm; hộ trồng lớn đạt 40-60 triệu đồng/năm.

Tiềm năng thị trường hạt trẩu rất lớn. Mới đây, tại Khu công nghiệp Nam Đông Hà, Tổng Công ty Thương mại Quảng Trị tổ chức lễ xuất khẩu lô hàng 60 tấn hạt trẩu đầu tiên của Quảng Trị sang thị trường Ấn Độ. Qua sàng lọc và chuẩn hoá chế biến, đến nay, hạt trẩu Quảng Trị đã đạt tiêu chuẩn xuất khẩu sang Ấn Độ như độ ẩm thấp, tạp chất rất thấp, dầu ổn định, truy xuất minh bạch. Sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên hạt trẩu Quảng Trị, một sản phẩm đặc thù của rừng miền trung bước vào thị trường Ấn Độ, nơi nổi tiếng khắt khe về chất lượng. Bên cạnh nhu cầu của thị trường xuất khẩu, ngay trong nước, hàng năm, các doanh nghiệp sản xuất có liên quan đến nguyên liệu dầu trẩu cũng có nhu cầu sử dụng tới hàng nghìn tấn.

Trong năm 2026, Tổng Công ty Thương mại Quảng Trị phấn đấu xây dựng nhà máy chế biến dầu trẩu và phát triển bền vững 8.000-10.000 ha vùng nguyên liệu; tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân vùng núi Quảng Trị.

Phát triển cây trẩu trở thành cây trồng lâm nghiệp có giá trị kinh tế cao

Nhằm xây dựng và phát triển cây trẩu trở thành cây trồng lâm nghiệp có giá trị kinh tế cao, UBND tỉnh Quảng Trị (cũ) đã có Kế hoạch số 237/KH-UBND về phát triển sản xuất gắn với tiêu thụ, chế biến dầu trẩu giai đoạn 2023-2026, định hướng đến năm 2030.

Theo đó, đến năm 2026, bảo vệ, duy trì ổn định, nâng cao chất lượng khoảng 3.000ha rừng trẩu hiện có, phấn đấu đạt năng suất quả từ 3 tấn quả tươi/ha trở lên và giá trị thu nhập từ rừng trẩu tăng từ 20% trở lên so với hiện tại. Đến năm 2030, hình thành vùng nguyên liệu tập trung khoảng 8.320ha, hàng năm cung cấp 4.000 tấn hạt trẩu chất lượng cao, phục vụ cho sơ chế, chế biến và xuất khẩu. Diện tích rừng trẩu lấy quả có chứng chỉ quản lý rừng bền vững đạt từ 5.000ha trở lên.

Tuy nhiên, nút thắt lớn nhất là hoạt động thu hái và sơ chế còn manh mún, thủ công. Người dân chủ yếu phơi khô hạt và xuất khẩu thô sang Trung Quốc nên hiệu quả kinh tế chưa cao.

Để đạt được các mục tiêu trên, ngành Nông nghiệp đang phối hợp với các địa phương quy hoạch vùng trồng mới tập trung với tổng diện tích hơn 5.000ha; phát triển sản xuất giống trẩu có năng suất, chất lượng cao. Đồng thời, tăng cường hỗ trợ, mời gọi các cộng đồng, tổ hợp tác đầu tư xây dựng cơ sở chế biến dầu trẩu quy mô nhỏ (công suất dưới 100 tấn dầu thô/năm) và doanh nghiệp đầu tư xây dựng các cơ sở chế biến vừa (công suất 500-1.000 tấn dầu thô/năm) gắn với vùng nguyên liệu theo hướng ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật mới, công nghệ cao vào sản xuất.

Cây trẩu không chỉ là nguồn sinh kế mới mà còn góp phần quan trọng vào việc giữ rừng, chống xói mòn, cải thiện đất và tăng độ che phủ rừng, yếu tố sống còn trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng. Trên bình diện rộng, việc khai thác bền vững cây trẩu là minh chứng điển hình cho mô hình “kinh tế dưới tán rừng” hướng phát triển đang được Chính phủ khuyến khích áp dụng rộng rãi trong các vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Câu chuyện của hạt trẩu ở Quảng Trị không chỉ là điểm sáng trong phát triển sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, mà còn là một mô hình có thể nhân rộng cho các địa phương khác, nơi vẫn còn nhiều tiềm năng rừng tự nhiên chưa được khai thác hợp lý.