Chưa đủ sức ngăn hành vi vi phạm

Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định mức phạt này "chưa đủ sức răn đe", đồng thời kêu gọi tăng nặng chế tài kết hợp thu hồi căn hộ và hệ thống quản lý chặt chẽ để giữ vẹn tinh thần nhân văn của chính sách an sinh.

Phạt 120 triệu đồng cho hành vi trục lợi nhà ở xã hội

Chính sách NƠXH được sinh ra với sứ mệnh nhân văn, nhằm hỗ trợ người có thu nhập thấp, công nhân và các đối tượng yếu thế được tiếp cận với một mái ấm ổn định, nâng cao chất lượng cuộc sống. Thế nhưng, trong thực tế, không ít trường hợp đã lợi dụng chính sách này để trục lợi, mua bán suất, hoặc sử dụng sai mục đích, làm biến dạng ý nghĩa của NƠXH. Để siết chặt quản lý và xử lý các hành vi sai phạm, Bộ Xây dựng đang đề xuất dự thảo Nghị định mới về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực xây dựng. Theo đó, mức phạt từ 80 - 120 triệu đồng sẽ được áp dụng cho các hành vi bên thuê, thuê mua NƠXH không sử dụng nhà ở phục vụ vào mục đích ở cho bản thân và thành viên trong gia đình; bên mua, thuê mua NƠXH bán lại nhà ở không đúng quy định; thu tiền ứng trước của người mua NƠXH không đúng quy định.

Dự thảo cũng quy định các mức phạt khác như: phạt từ 120 - 160 triệu đồng đối với hành vi bán, cho thuê, cho thuê mua NƠXH không đúng đối tượng hoặc không tuân thủ các điều kiện. Chủ đầu tư không dành đủ diện tích đất để xây dựng NƠXH sẽ bị phạt từ 260 - 280 triệu đồng và buộc khắc phục hậu quả. Mức phạt cao nhất trong dự thảo có thể lên tới 280 - 300 triệu đồng cho các hành vi liên quan đến giao dịch nhà ở với cá nhân, tổ chức nước ngoài sai quy định. Ngay khi dự thảo được công bố, dư luận xã hội đã bày tỏ sự lo ngại về tính hiệu quả của mức phạt 120 triệu đồng đối với hành vi sử dụng, bán lại NƠXH sai mục đích.

Mức phạt quá nhẹ, chưa đủ sức răn đe

Chia sẻ câu chuyện của mình, chị Lê Thị Tuyết (phường Vĩnh Tuy, Hà Nội) cho biết, dù nộp hồ sơ mua NƠXH từ sớm nhưng đợi mãi mà không thấy đến lượt. Trong khi chứng kiến nhiều người có điều kiện (đi xe hơi) nhưng vẫn được duyệt, khiến chị nhận định mức phạt 120 triệu đồng chẳng đủ sức răn đe với họ. Tương tự, anh Đoàn Minh Quận (phường Tân Định, TP Hồ Chí Minh) cũng nhận định rằng mức phạt như dự thảo đưa ra là quá thấp và không đủ sức răn đe cho các hành vi sử dụng, bán lại NƠXH sai mục đích. Anh kiến nghị, cần xử lý nghiêm không chỉ những cá nhân lạm dụng chính sách mà còn cả trách nhiệm của hội đồng xét duyệt.

Lý giải sâu hơn về bất cập này, chuyên gia kinh tế Phan Dũng Khánh nhận định, NƠXH là tài sản nhận hỗ trợ lớn từ Nhà nước, mang ý nghĩa an sinh. Mọi hành vi trục lợi chính sách đều đi ngược mục đích nhân văn ban đầu. "Số tiền 120 triệu đồng không lớn, vì vậy nhiều người sẵn sàng chấp nhận vi phạm rồi nộp phạt nếu bị phát hiện" - ông Phan Dũng Khánh chỉ rõ.

Phân tích bằng số liệu, ông Phan Dũng Khánh dẫn chứng, giá NƠXH thường ưu đãi gấp 3 - 5 lần nhà ở thương mại tại các đô thị lớn. Một căn NƠXH giá gốc 1,5 tỷ đồng có thể bán lại với giá 3 - 4 tỷ đồng. Trong bối cảnh lợi nhuận "khủng" như vậy, 120 triệu đồng tiền phạt chỉ là “muối bỏ biển". Ngay cả với hành vi cho thuê lại, một căn NƠXH cũng mang về 8 -12 triệu đồng mỗi tháng, khiến mức phạt này chỉ bằng khoảng một năm tiền thuê, một khoản chi phí mà những đối tượng trục lợi dễ dàng chấp nhận. “Đây chính là lỗ hổng nghiêm trọng trong tính răn đe của dự thảo” - ông Phan Dũng Khánh nhấn mạnh.

Trong khi đó, chuyên gia bất động sản Trần Khánh Quang khẳng định, mức phạt tối đa 120 triệu đồng chưa tương xứng với thực tế thị trường và động cơ trục lợi ngày càng gia tăng. Ông phân tích, chênh lệch giá NƠXH (15–30 triệu đồng/m²) và nhà ở thương mại (45–100 triệu đồng/m²) có thể lên đến vài tỷ đồng/căn hộ. Như vậy, mức phạt 120 triệu đồng chẳng thấm vào đâu so với khoản lợi ích bất chính, rõ ràng không đủ sức răn đe. “Mức phạt quá nhẹ sẽ khiến người vi phạm coi đó là "rủi ro được chấp nhận" và tiếp tục trục lợi, tạo ra một vòng luẩn quẩn gây mất niềm tin và xói mòn mục tiêu an sinh của Nhà nước” – ông Trần Khánh Quang bày tỏ lo ngại.

Cần hệ thống chế tài toàn diện và linh hoạt

Để chính sách NƠXH thật sự hiệu quả, giữ vẹn tinh thần nhân văn và công bằng xã hội, luật sư Lê Thu Thảo (Đoàn luật sư TP Hồ Chí Minh) cho rằng, cần tăng mức phạt đi cùng một hệ thống chế tài toàn diện và linh hoạt hơn. “Mức phạt nên được thiết kế theo tỷ lệ lợi ích bất hợp pháp, có thể là 2 - 3 lần khoản lợi chênh lệch, đồng thời buộc nộp lại toàn bộ lợi ích bất chính hoặc thu hồi căn hộ vi phạm. Nếu không xác định được giá trị cụ thể, có thể phạt 20 - 30% giá trị căn hộ. Đặc biệt, đối với hành vi chuyển nhượng NƠXH không đúng quy định, cần thu hồi căn hộ để bán lại cho người có nhu cầu thực sự và đúng đối tượng ưu đãi của Nhà nước” – luật sư Lê Thu Thảo nói.

Đồng quan điểm, về mặt pháp lý, luật sư Trương Ngọc Liêu (Đoàn luật sư Hà Nội) nhận định, với các trường hợp vi phạm có tổ chức, đầu cơ hàng loạt hoặc cố ý trục lợi chính sách NƠXH, mức phạt cần nâng cao hơn con số 120 triệu đồng. Kèm theo đó phải là các biện pháp cưỡng chế, thu hồi tài sản và cấm tham gia các chương trình NƠXH trong tương lai. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý, cần có sự linh hoạt với những trường hợp vi phạm do thiếu hiểu biết hoặc gặp hoàn cảnh đặc biệt, nhằm thể hiện tính nhân văn, giáo dục thay vì chỉ đơn thuần trừng phạt. Về mặt xã hội, luật sư Trương Ngọc Liêu đưa ra các đề xuất tăng cường truyền thông hướng dẫn và tư vấn pháp lý cộng đồng, giúp người dân hiểu rõ quy định, từ đó tránh vô tình vi phạm. Đồng thời, xây dựng cổng thông tin minh bạch, công khai danh sách người được mua, thuê, chuyển nhượng hợp pháp NƠXH, cùng với hệ thống nhắc nhở định kỳ về quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu.

Các chuyên gia đồng tình rằng, trong tình hình kinh tế - xã hội ở nước ta hiện nay, người dân cần được hỗ trợ để có nơi ở ổn định, góp phần thực hiện các mục tiêu lâu dài và bền vững. Tuy nhiên, để phủ sóng toàn bộ NƠXH cho đúng đối tượng, vẫn cần nhiều thời gian và nỗ lực của toàn xã hội.