“Cơn bão” fake news AI đe dọa an ninh mạng

Từ mạo danh tuyển dụng đến hình ảnh bão lũ giả mạo

Từ những chiêu trò mượn danh doanh nghiệp lớn đến các hình ảnh thương tâm giữa bão lũ miền Trung, “cơn lốc” fake news AI đang âm thầm xói mòn niềm tin của cộng đồng, gây hệ lụy lâu dài đối với công tác quản lý, cứu hộ và an ninh mạng.

Thời gian gần đây, các nền tảng mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin tuyển dụng, đào tạo nhân sự ghi danh dưới tên T&T Group với logo và thương hiệu được sử dụng trái phép để tạo vỏ bọc đáng tin cậy. Người tìm việc sau khi liên hệ sẽ được dẫn vào các nhóm chat mang tên “T&T GROUP TRAINING”, làm bài kiểm tra và bị yêu cầu đăng ký tài khoản tại website lạ có dấu hiệu thu thập dữ liệu cá nhân hay yêu cầu chuyển khoản.

Đại diện T&T Group đã khẳng định, tập đoàn không triển khai bất kỳ chương trình tuyển dụng nào qua các fanpage hay nhóm kín không kiểm chứng, đồng thời cảnh báo người dùng cần thận trọng, chỉ dựa vào thông tin từ website chính thức. Đây là ví dụ điển hình cho kiểu lừa đảo mạo danh doanh nghiệp đang lợi dụng AI và các công cụ tự động để tạo ra hình ảnh, nội dung có độ thật cao nhằm đánh vào tâm lý thiếu cảnh giác.

Không chỉ dừng ở lừa đảo tuyển dụng, fake news AI tạo sinh còn len lỏi vào những thời điểm nhạy cảm như bão lũ miền Trung. Nhiều hình ảnh như cụ già ngồi co ro trên nóc nhà, em bé vắt vẻo giữa biển nước hay nhóm người chới với giữa dòng chảy xiết xuất hiện dồn dập trên mạng xã hội, thu hút hàng chục nghìn lượt chia sẻ và kêu gọi quyên góp.

Nhưng theo phân tích của các chuyên gia, phần lớn những bức ảnh khiến cộng đồng xúc động mạnh này lại là sản phẩm hoàn toàn giả mạo, được AI tạo sinh dựng lên bằng vài dòng mô tả đơn giản như “trẻ em khóc”, “người già giữa lũ”, “thảm họa thiên tai”. Thuật toán tổng hợp dữ liệu từ hàng tỉ hình ảnh trên internet để tạo khung cảnh mới, chân thực tới mức gần như không thể phân biệt bằng mắt thường.

Đáng lo ngại hơn, deepfake dạng công nghệ cho phép tạo video giả mạo cũng đã được lợi dụng để dựng lên các clip kêu cứu giả, mạo danh tổ chức từ thiện hoặc đoàn cứu trợ nhằm kêu gọi chuyển tiền về các tài khoản cá nhân. Khi thật, giả trộn lẫn liên tục, lực lượng chức năng và các đoàn từ thiện buộc phải tốn nhiều thời gian xác minh, gây phân tán nguồn lực và làm chậm trễ hoạt động cứu hộ. Chính cái vòng xoáy giả mạo này đang từng bước “ô nhiễm niềm tin”, khiến công chúng hoài nghi ngay cả trước những nỗi đau có thật ngoài đời thực.

Chuyên gia cảnh báo và những giải pháp cấp thiết

Trong bối cảnh tin giả AI bùng nổ, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần một khuôn khổ pháp lý đủ mạnh để theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Dự thảo Luật An ninh mạng 2025 được xây dựng theo hướng siết chặt quản lý, phân loại rủi ro AI và bổ sung nhiều quy định mới để xử lý nghiêm hành vi tạo hoặc phát tán nội dung giả mạo bằng công nghệ cao.

Một điểm đáng chú ý trong dự thảo là đề xuất coi hành vi sử dụng AI, deepfake để thực hiện vi phạm pháp luật là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, giúp nâng mức răn đe đối với các đối tượng lợi dụng công nghệ để đánh lừa người dân.

Ông Nguyễn Minh Đức - Chủ nhiệm CLB Dịch vụ An ninh mạng - Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cho rằng, Luật An ninh mạng 2025 không chỉ là công cụ bảo vệ chủ quyền số mà còn là động lực mạnh mẽ thúc đẩy thị trường an ninh mạng nội địa, một lĩnh vực chiến lược trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia.

Dự thảo luật cũng phân loại các hệ thống AI tạo sinh vào nhóm “rủi ro cao” hoặc “không chấp nhận được” nếu có khả năng tạo ra nội dung giả mạo thuyết phục. Các hệ thống thuộc nhóm này sẽ phải chịu mức giám sát đặc biệt, yêu cầu dán nhãn bắt buộc và phải tuân thủ quy trình kiểm soát nghiêm ngặt. Đây là bước chuyển quan trọng nhằm giúp pháp luật theo sát sự phát triển của công nghệ, ngăn chặn tình trạng AI bị sử dụng như “vũ khí thông tin” gây hỗn loạn dư luận.

Theo chuyên gia an ninh mạng Vũ Ngọc Sơn - Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, Luật An ninh mạng 2025 cũng sẽ bổ sung quy định về định danh địa chỉ IP, cho phép truy vết nhanh chóng các nguồn phát tán tin giả nếu sử dụng IP trong phạm vi quản lý của Việt Nam. Điều này giúp cơ quan chức năng xử lý kịp thời, hạn chế tối đa việc tin giả lan rộng trước khi được xác minh.

Trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới cũng được đặt ra rõ ràng hơn. Các mạng xã hội như Facebook, TikTok hay YouTube buộc phải tích hợp công cụ nhận diện và dán nhãn nội dung tạo bởi AI, đồng thời phải gỡ bỏ thông tin sai sự thật trong thời gian ngắn nhất khi có yêu cầu từ cơ quan chức năng. Tuy nhiên, các chuyên gia thừa nhận rằng pháp luật và công nghệ kiểm duyệt vẫn luôn có độ trễ nhất định so với tốc độ lan truyền của fake news.

Do đó, “lá chắn” đầu tiên và hiệu quả nhất vẫn là người dùng. Trong kỷ nguyên AI, mỗi cá nhân cần trang bị khả năng nhận diện cơ bản, từ việc quan sát chi tiết bất thường của hình ảnh, kiểm tra nguồn phát, đến việc đối chiếu thông tin trên các kênh chính thống. Lòng tốt cần đi kèm tỉnh táo, bởi chỉ một hành động chia sẻ vội vàng cũng có thể khiến cộng đồng trở thành nạn nhân của vòng xoáy tin giả.