Đảo chiều ô nhiễm không khí

Paris và mô hình “Thành phố 15 phút”

Paris được xem là một trong những đô thị tiêu biểu nhất trong việc áp dụng mô hình "Thành phố 15 phút" như một giải pháp nền tảng để cải thiện chất lượng không khí. Thay vì tập trung vào việc kiểm soát phương tiện hay xử lý ô nhiễm phát sinh, chính quyền TP lựa chọn cách giảm nhu cầu di chuyển ngay từ gốc, thông qua việc tổ chức lại không gian sống và sinh hoạt đô thị.

Mô hình "Thành phố 15 phút" hướng tới việc bảo đảm người dân có thể tiếp cận các nhu cầu thiết yếu như việc làm, giáo dục, y tế, mua sắm và giải trí trong phạm vi 15 phút đi bộ hoặc đi xe đạp từ nơi ở. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Paris đã tái phân bổ mạng lưới trường học, dịch vụ công, không gian thương mại và tiện ích khu dân cư, đồng thời cải tạo hàng loạt tuyến phố để ưu tiên người đi bộ và xe đạp.

Trong giai đoạn dịch bệnh, TP đã triển khai 52km làn xe đạp tạm thời, sau đó từng bước hợp thức hóa và mở rộng thành một phần của mạng lưới giao thông bền vững. Cùng với đó, nhiều tuyến phố trung tâm được chuyển đổi thành không gian bán đi bộ, hạn chế xe cơ giới.

Theo Airparif, tổ chức quan trắc chất lượng không khí của vùng Ile-de-France, mức phơi nhiễm NO2 trung bình của người dân Paris đã giảm khoảng 40% trong giai đoạn 2012 - 2022. Các phân tích của Airparif cho thấy sự suy giảm này đến từ tổng hợp nhiều yếu tố, trong đó việc giảm lưu lượng giao thông và thay đổi phương thức di chuyển đóng vai trò then chốt.

Bà Anne Hidalgo, Thị trưởng Paris, từng nhấn mạnh rằng cải thiện chất lượng không khí không thể tách rời khỏi việc tái thiết kế nhịp sống đô thị, coi không khí sạch là một quyền cơ bản của cư dân đô thị.

Thẩm Quyến làm sạch không khí từ giao thông công cộng

Thẩm Quyến đi theo hướng trực diện, tập trung làm sạch chính hệ thống giao thông công cộng đang vận hành mỗi ngày. Thay vì chờ đợi sự thay đổi hành vi của người dân, chính quyền TP xác định giao thông công cộng phải trở thành lựa chọn sạch hơn và đáng tin cậy hơn so với xe cá nhân.

Thẩm Quyến được xem là đô thị đầu tiên trên thế giới hoàn tất việc chuyển đổi toàn bộ đội xe buýt công cộng sang sử dụng năng lượng điện, với hơn 16.000 xe buýt điện hoạt động thường xuyên trong nội đô, cùng hàng chục nghìn taxi điện. Việc chuyển đổi này đánh dấu sự thay đổi rõ rệt trong cách TP tiếp cận bài toán môi trường đô thị, khi giao thông công cộng được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược cải thiện chất lượng không khí.

Quá trình chuyển đổi được dẫn dắt bởi chiến lược chính sách rõ ràng của chính quyền địa phương. Thẩm Quyến xác định giao thông công cộng là công cụ then chốt để giảm phát thải, từ đó triển khai đồng thời các biện pháp về đầu tư, hỗ trợ tài chính và quản lý vận hành.

TP hỗ trợ DN vận tải thay thế phương tiện, đồng thời đầu tư xây dựng mạng lưới trạm sạc phục vụ trực tiếp cho hệ thống xe buýt và taxi. Hạ tầng được quy hoạch đi kèm với phương tiện, bảo đảm hoạt động ổn định và liên tục của đội xe. Cách tiếp cận này giúp quá trình chuyển đổi diễn ra nhanh chóng, hạn chế tình trạng phương tiện đã thay thế nhưng hạ tầng chưa theo kịp, vốn là điểm nghẽn phổ biến tại nhiều đô thị.

Theo các báo cáo của ngành giao thông và xe điện, việc chuyển đổi đội xe buýt tại Thẩm Quyến được ước tính giúp cắt giảm khoảng 1,35 triệu tấn khí CO2 mỗi năm, đồng thời giảm đáng kể lượng khí NOx và bụi mịn PM2.5 trong khu vực đô thị đông đúc. Bên cạnh đó, chi phí vận hành và tiếng ồn giao thông cũng giảm rõ rệt trong dài hạn.

Các chuyên gia thuộc Viện Nghiên cứu Phát triển Trung Quốc cho rằng việc sử dụng giao thông công cộng như một đòn bẩy chính sách là yếu tố then chốt trong mô hình của Thẩm Quyến. Khi xe buýt và taxi trở nên sạch hơn và dễ tiếp cận hơn, người dân có xu hướng giảm phụ thuộc vào xe cá nhân, qua đó góp phần cải thiện chất lượng không khí theo hướng bền vững.

Mô hình phân lớp giao thông Superblock tại Barcelona

Barcelona tiếp cận bài toán không khí thông qua việc tái cấu trúc không gian đường phố, với mô hình Superblock được triển khai theo các cụm khu dân cư. Thay vì cấm xe trên diện rộng, TP tổ chức lại mạng lưới đường theo từng nhóm khu phố, trong đó xe cơ giới chỉ được phép lưu thông ở các trục bao quanh, còn không gian bên trong ưu tiên cho người đi bộ, xe đạp và các hoạt động cộng đồng.

Mỗi Superblock thường bao gồm khoảng chín khu phố. Giao thông nội bộ bị giới hạn tốc độ ở mức rất thấp, trong khi phần lớn diện tích mặt đường được chuyển đổi thành không gian xanh, sân chơi, khu sinh hoạt chung và các điểm kinh doanh nhỏ. Cách tổ chức này giúp giảm lưu lượng xe xuyên qua khu dân cư, đồng thời cải thiện rõ rệt môi trường sống và mức độ an toàn giao thông.

Theo đánh giá của Cơ quan Y tế Công cộng Barcelona, khu vực thí điểm quanh chợ Sant Antoni ghi nhận nồng độ NO2 giảm khoảng 25% và PM10 giảm 17% so với trước khi triển khai. Song song với cải thiện môi trường, TP cũng ghi nhận sự gia tăng hoạt động thương mại địa phương, mức độ tương tác xã hội và các chỉ số về sức khỏe tinh thần của cư dân.

Giáo sư Salvador Rueda, người khởi xướng mô hình Superblock, cho rằng việc trả lại đường phố cho con người là yếu tố then chốt tạo ra sự thay đổi lâu dài trong hành vi di chuyển. Khi không gian công cộng trở nên hấp dẫn và an toàn hơn, người dân có xu hướng lựa chọn đi bộ hoặc xe đạp thay vì phụ thuộc vào ô tô cá nhân, qua đó góp phần cải thiện chất lượng không khí một cách bền vững.

Seoul và quản trị chất lượng không khí dựa trên dữ liệu

Trong khi nhiều đô thị ưu tiên đầu tư vào hạ tầng vật lý, Seoul lựa chọn cách tiếp cận khác, coi dữ liệu là nền tảng để quản trị chất lượng không khí. TP xây dựng mạng lưới quan trắc dày đặc, kết hợp với hệ thống dự báo và cảnh báo sớm, cho phép chính quyền theo dõi diễn biến ô nhiễm theo thời gian thực và chủ động kích hoạt các biện pháp ứng phó khi cần thiết.

Từ cuối năm 2017, Seoul triển khai cơ chế giảm phát thải khẩn cấp trong những ngày ô nhiễm nghiêm trọng, đặc biệt khi nồng độ bụi mịn PM2.5 được dự báo vượt ngưỡng an toàn. Khi cơ chế này được kích hoạt, TP áp dụng đồng loạt nhiều biện pháp như miễn phí giao thông công cộng, hạn chế xe cá nhân theo biển số, yêu cầu các cơ sở công nghiệp giảm công suất và khuyến cáo người dân hạn chế hoạt động ngoài trời.

Theo Bộ Môi trường Hàn Quốc, nồng độ PM2.5 trung bình tại Seoul đã cải thiện rõ rệt so với giai đoạn trước năm 2017, đồng thời số ngày chất lượng không khí ở mức xấu có xu hướng giảm trong những năm gần đây. Kết quả này phản ánh hiệu quả của cách tiếp cận dựa trên dữ liệu, trong đó chính sách không mang tính phản ứng bị động mà được kích hoạt sớm dựa trên dự báo khoa học.

Một điểm đáng chú ý trong mô hình của Seoul là cách TP truyền thông về chất lượng không khí. Các chỉ số được cập nhật liên tục thông qua ứng dụng di động, bảng điện tử ngoài trời và các kênh truyền thông đại chúng, giúp người dân nắm bắt tình hình và chủ động điều chỉnh sinh hoạt hằng ngày.

Giáo sư Kim Sung-woo, chuyên gia chính sách môi trường tại Đại học Quốc gia Seoul, cho rằng minh bạch dữ liệu đóng vai trò then chốt trong quản trị môi trường đô thị. Khi thông tin được công khai và dễ tiếp cận, áp lực xã hội được hình thành, thúc đẩy cả chính quyền, DN và người dân cùng điều chỉnh hành vi theo hướng giảm phát thải và bảo vệ chất lượng không khí.