Để người dân trở thành đối tác phát triển

Tuy vậy, để cơ chế hiệu quả trong thực thi thì quyền lợi phải được xác định rõ, thông tin phải minh bạch và trách nhiệm phải được bảo đảm.

Huy động nguồn lực cho phát triển trên cơ sở cộng đồng đồng thuận

Phường Vĩnh Hưng có diện tích 4,47km2, dân số khoảng 80.000 người, giữ vai trò kết nối trung tâm Thủ đô với hướng phát triển phía Nam và Đông Nam. Tuy nhiên, hạ tầng chưa đáp ứng nhu cầu cho phát triển của địa phương. Nhiều khu dân cư hình thành manh mún, các tuyến ngõ nhỏ hẹp, thiếu không gian dành cho giao thông; hạ tầng xã hội thiếu hụt từ công viên, cây xanh, trường học đến không gian vui chơi, giải trí; hệ thống kênh mương, thoát nước chưa được quy hoạch bài bản khiến một số khu vực có nguy cơ ngập nặng khi mưa lớn.

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu về cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị Vĩnh Hưng. Với quy mô khoảng 447ha, phương án cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị Vĩnh Hưng đặt ra yêu cầu tổ chức đồng bộ giao thông, thoát nước, nhà ở và các công trình phục vụ cộng đồng. Vấn đề không chỉ là đầu tư xây dựng mới, mà còn là bảo đảm sự kết nối giữa hạ tầng và đời sống của người dân trong khu vực.

Cùng với yêu cầu về nguồn lực và tổ chức thực hiện, quá trình chỉnh trang phải giải quyết hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và nhà đầu tư. Điều kiện sử dụng đất, nhu cầu nhà ở và sinh kế của của các hộ gia đình không giống nhau vì vậy kết quả không thể chỉ được đánh giá bằng diện tích mặt bằng bàn giao hoặc khối lượng xây dựng hoàn thành.

Tại kỳ họp thứ 2 Quốc hội khoá XVI đang diễn ra, góp ý vào dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi), đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng) lưu ý, việc hoàn thành chi trả bồi thường, bố trí tái định cư chưa đồng nghĩa người dân đã ổn định cuộc sống. Chính sách cần gắn với trách nhiệm theo dõi, đánh giá kết quả phục hồi sinh kế sau thu hồi đất.

Cơ chế góp quyền sử dụng đất, điều chỉnh lại đất đai gợi mở phương thức giải quyết yêu cầu phát triển trên cơ sở phát huy vai trò chủ thể của người dân. Điều 219 Luật Đất đai năm 2024 quy định, việc sắp xếp lại đất đai trên cơ sở đồng thuận, theo phương án được phê duyệt, trong đó xác định phần diện tích đóng góp cho hạ tầng và phần đất người dân được nhận lại.

Đối với Hà Nội, Luật Thủ đô năm 2026 và Nghị quyết số 66/2026/NQ-HĐND đã tạo cơ sở phát huy sự tham gia của cộng đồng trong cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị. Trong đó, các hình thức góp quyền sử dụng đất, tài sản được khuyến khích tại khu vực phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Việc triển khai gắn với phương án công khai về giá trị đóng góp, quyền lợi được phân bổ, nghĩa vụ tài chính, điều kiện bố trí chỗ ở trong thời gian thực hiện và trách nhiệm khi chậm tiến độ.

Chuyển người dân từ đối tượng bị thu hồi đất thành đối tác phát triển

Khẳng định cơ chế góp quyền sử dụng đất, điều chỉnh lại đất đai đối với các dự án phát triển, chỉnh trang đô thị và khu vực đông dân cư trong dự thảo Luật đất đai (sửa đổi) được đánh giá mang tính đột phá, thay đổi căn bản triết lý về phát triển đô thị. Theo đại biểu Tạ Văn Hạ (đoàn đại Quốc hội thành phố Đà Nẵng), người dân có thể cùng tham gia, chia sẻ lợi ích từ quá trình chỉnh trang, thay vì chỉ nhận bồi thường và di chuyển đến nơi khác.

“Đây là định hướng đột phá, tháo gỡ điểm nghẽn trong bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Cơ chế này biến người dân từ đối tượng bị thu hồi đất thành đối tác phát triển”, đại biểu Tạ Văn Hạ nêu quan điểm.

Luật Thủ đô năm 2026 cũng đã đặt nguyên tắc hài hòa lợi ích người dân, Nhà nước, doanh nghiệp; ưu tiên tái định cư tại chỗ, cải thiện môi trường sống và sinh kế. Luật cũng ưu tiên, hỗ trợ cộng đồng tự đề xuất, tự thực hiện dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị. Nghị quyết số 66/2026/NQ-HĐND của Thành phố khuyến khích góp quyền sử dụng đất, góp tài sản, hợp thửa, điều chỉnh đất, tái phân lô để phát triển khu vực đô thị gắn với giao thông công cộng theo quy hoạch được duyệt.

Tuy vậy, cần phân biệt góp quyền sử dụng đất để chỉnh trang với hiến đất hoặc chuyển nhượng quyền sử dụng đất. Việc tham gia phải dựa trên phương án xác định rõ phần đóng góp, quyền lợi được phân bổ và trách nhiệm của các bên. Theo đại biểu Tạ Văn Hạ, cơ chế này cần có các điều kiện pháp lý chặt chẽ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, bảo đảm công khai, minh bạch và giám sát cộng đồng.

Đồng tình với chủ trương chuyển mạnh tư duy bồi thường giá trị đất bị thu hồi sang đảm bảo khả năng ổn định và phát triển cuộc sống của người dân sau thu hồi đất, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng) cho rằng, cần quy định chặt chẽ hơn với quy định HĐND cấp tỉnh xem xét, thông qua việc thu hồi phần diện tích còn lại với các dự án mà nhà đầu tư đã nhận chuyển quyền sử dụng đất trên 75% diện tích và trên 75% số lượng người sử dụng đất tại Điều 34 dự thảo Luật đất đai (sửa đổi).

“Vấn đề cốt lõi không chỉ là tỷ lệ 75% mà là ranh giới giữa lợi ích công cộng và lợi ích kinh doanh thương mại. Nếu không xác định rõ, cơ chế này có thể bị lợi dụng để chuyển rủi ro thương lượng của nhà đầu tư sang Nhà nước và người sử dụng đất”, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn nêu quan điểm.

Từ yêu cầu tổ chức lại không gian sống đến nhiệm vụ chỉnh trang đô thị trên một số khu vực trên địa bàn Hà Nội, vấn đề đặt ra không chỉ là huy động nguồn lực đất đai, mà còn là bảo đảm người dân được tham gia và thụ hưởng tương xứng. Chỉ khi điều kiện sống được cải thiện, sinh kế được bảo đảm và ý kiến của cộng đồng được tiếp thu thực chất, người dân mới thực sự trở thành đối tác trong quá trình kiến tạo diện mạo đô thị Thủ đô.