Định hình Hà Nội theo mô hình “đa cực - đa trung tâm, đa tầng - đa lớp”

Mô hình này được kỳ vọng tạo ra bước chuyển trong tổ chức không gian đô thị, song cũng đặt ra nhiều vấn đề về thể chế, cách thức triển khai và lộ trình thực hiện trong bối cảnh quy hoạch Thủ đô được xác lập với tầm nhìn dài hạn 100 năm.

Định hình không gian đô thị mới

Mô hình quy hoạch đô thị truyền thống của Hà Nội trong nhiều năm qua dựa vào ý tưởng một trung tâm - các khu đô thị vệ tinh nhằm phân tán áp lực dân cư và hạ tầng khỏi khu vực trung tâm. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy mô hình này chưa giải quyết triệt để các vấn đề phát sinh từ quá trình đô thị hóa nhanh như quá tải hạ tầng, ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, thiếu các trung tâm chức năng đủ mạnh để chia sẻ vai trò với khu vực trung tâm.

Đơn cử, việc tổ chức không gian đô thị theo chiều sâu còn hạn chế. Quy hoạch chung hiện nay vẫn thiên về quản lý mặt bằng, trong khi không gian ngầm, không gian tầm thấp chưa được coi là tài nguyên phát triển. Việc tái thiết đô thị, đặc biệt là cải tạo chung cư cũ thiếu đột phá về mô hình và cơ chế. Vấn đề liên kết vùng và vai trò dẫn dắt của Thủ đô thiếu cơ chế điều phối hiệu quả. Hà Nội chưa được trao đủ thẩm quyền và nguồn lực để đóng vai trò trung tâm điều phối phát triển Vùng Thủ đô. Trong khi đó, Quy hoạch Thủ đô không thể tách rời quy hoạch vùng, muốn thực thi hiệu quả phải có cơ chế thể chế hóa vai trò “Hà Nội vì cả vùng”, cho phép Thủ đô đầu tư hạ tầng chiến lược vượt địa giới hành chính và chia sẻ chức năng với các tỉnh lân cận… Trong bối cảnh đó, theo Giám đốc Sở QH-KT Hà Nội Nguyễn Trọng Kỳ Anh việc nghiên cứu lập Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là yêu cầu chuyển đổi tư duy quy hoạch, từ ngắn hạn sang dài hạn, từ quy hoạch tĩnh sang quy hoạch động, từ quản lý không gian sang quản trị phát triển.

Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm đề xuất cấu trúc đa cực - đa trung tâm với 9 cực tăng trưởng, 9 trung tâm chức năng và 9 trục động lực phát triển. So với cách tiếp cận trước đây, đây là một bước đột phá về quy mô và tầm nhìn không gian. Trong quan điểm của TS Đào Ngọc Nghiêm - Phó Chủ tịch Hiệp hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam, việc đưa ra 9 trung tâm lớn là một “định hướng quy hoạch có tầm vóc rộng hơn nhiều so với trước đây”, gắn với bối cảnh phát triển dài hạn chứ không chỉ là kế hoạch theo nhiệm kỳ lãnh đạo hay mục tiêu ngắn hạn… Những định hướng như mở rộng trục phát triển sông Hồng trở thành xương sống không gian đô thị, hay phát huy vai trò các cực phát triển ở khu vực ngoại vi như Nội Bài, Hòa Lạc… cho thấy nỗ lực tái định hình bản đồ phát triển của Thủ đô theo hướng đa cực - đa trung tâm với cấu trúc không gian được tổ chức lại một cách đồng bộ và có chiều sâu.

Giảm áp lực trung tâm, nâng chất lượng sống

Dư luận bày tỏ nhiều kỳ vọng vào mô hình phát triển mới này, đặc biệt là khả năng giảm tải cho khu vực nội đô, nơi đang chịu áp lực về dân số, giao thông và môi trường. Một số chuyên gia trong lĩnh vực kiến trúc và quản lý đô thị lưu ý việc tổ chức không gian “đa tầng - đa lớp” sẽ giúp tăng hiệu quả sử dụng đất trong bối cảnh quỹ đất ngày càng hạn chế, đồng thời cải thiện tính kết nối giữa các chức năng đô thị như ở, làm việc, dịch vụ và giải trí. Mặt khác, thay vì tách biệt các khu chức năng, tích hợp đa lớp chức năng sẽ giúp giảm nhu cầu di chuyển, giảm ùn tắc và tạo ra những không gian sống “đa năng”. Điều này phù hợp với kỳ vọng của người dân về một Thủ đô hiện đại, tiện nghi và thân thiện với môi trường.

“Tôi sống ở khu nhà tập thể cũ trong nội đô đã nhiều năm nên rất mong quy hoạch lần này làm được những việc cụ thể cho đời sống hàng ngày. Nếu nhà ở, giao thông công cộng và các dịch vụ thiết yếu được bố trí gần nhau thì người dân bớt phải di chuyển, giảm áp lực giao thông. Với tôi, quy hoạch tốt là khi cuộc sống thuận tiện hơn, môi trường sạch hơn” - Anh Đỗ Hoàng Ân (Hà Nội) chia sẻ.

Ở góc độ dài hạn, mô hình “đa cực - đa trung tâm, đa tầng - đa lớp” được kỳ vọng sẽ từng bước cải thiện khả năng tiếp cận hạ tầng và dịch vụ đô thị giữa các khu vực. Khi hệ thống giao thông và các không gian chức năng được tổ chức hợp lý, chất lượng sống của người dân ở cả khu vực trung tâm và ngoại vi có thêm điều kiện để nâng lên.

Yêu cầu về thể chế và liên kết vùng

Dư luận và giới chuyên môn cũng nhìn nhận rõ những thách thức đặt ra trước mô hình phát triển mới, đặc biệt là vấn đề thể chế và cơ chế thực thi quy hoạch. Thực tế cho thấy, việc triển khai mô hình phát triển hình “đa cực - đa trung tâm, đa tầng - đa lớp” không thể tách rời yêu cầu liên kết vùng và tổ chức không gian ở quy mô rộng. Theo điều chỉnh Quy hoạch tổng thể quốc gia, Hà Nội được xác định là trung tâm của Vùng đồng bằng sông Hồng và Vùng Thủ đô, giữ vai trò hạt nhân, điều phối và dẫn dắt sự phát triển của các địa phương trong vùng. Không gian phát triển của Thủ đô theo đó được mở rộng, gắn kết chặt chẽ với các tiểu vùng thông qua các hành lang kinh tế, trục giao thông chiến lược và hệ thống đô thị vệ tinh.

Bài toán lớn đặt ra là làm thế nào để các định hướng này được triển khai đồng bộ và khả thi. Nhiều địa phương trong Vùng Thủ đô cho rằng, để mô hình “đa cực” phát huy hiệu quả, cần có sự thống nhất về quy hoạch hạ tầng, đặc biệt là giao thông liên vùng, hệ thống đường sắt đô thị, không gian ngầm và giao thông đường thủy. Việc kết nối các tuyến metro, các vành đai giao thông và các trục phát triển liên tỉnh không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà còn là điều kiện để giãn dân, phân bố lại các hoạt động kinh tế - xã hội theo đúng tinh thần quy hoạch.

Vấn đề điều phối vùng và huy động nguồn lực cũng được nhìn nhận là yếu tố then chốt. Nếu không có cơ chế điều phối vùng đủ mạnh và mang tính pháp lý rõ ràng, nguy cơ triển khai manh mún, thiếu đồng bộ giữa các địa phương là hiện hữu. Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi Luật Thủ đô và xây dựng nghị quyết mới thay thế Nghị quyết số 15-NQ/TW được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý để Hà Nội thực hiện tốt vai trò trung tâm điều phối, đồng thời huy động hiệu quả hơn các nguồn lực đầu tư cho các dự án liên vùng, liên ngành.

Liên kết vùng cũng được xem là bài toán kép đối với quy hoạch dài hạn. Việc phối hợp với các địa phương lân cận, thống nhất hạ tầng và phát triển nguồn lực trong vùng là yếu tố sống còn để tạo nên một vùng đô thị mạnh mẽ và có sức cạnh tranh. Điều này cũng phản ánh mục tiêu trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô, Hà Nội đóng vai trò là trung tâm, động lực chính, điều phối, dẫn dắt lan tỏa sự phát triển trên mọi lĩnh vực.

Quy hoạch Hà Nội theo mô hình “đa cực - đa trung tâm, đa tầng - đa lớp” thể hiện định hướng đổi mới trong tư duy phát triển đô thị, hướng tới một cấu trúc không gian cân bằng và bền vững hơn trong dài hạn. Việc triển khai mô hình này không chỉ dừng ở các định hướng quy hoạch, mà còn gắn với kỳ vọng cải thiện chất lượng sống của người dân Thủ đô. Mức độ đáp ứng kỳ vọng đó sẽ là căn cứ để đánh giá hiệu quả của quy hoạch trong quá trình triển khai.