Động lực bền vững cải cách thể chế phát triển kinh tế tư nhân

Đó là những chia sẻ của Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu - Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội với phóng viên báo Kinh tế & Đô thị.

Khối lượng lớn và nhiều thách thức

Trong nhiều năm qua, quyết tâm phát triển kinh tế, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, phát triển kinh tế tư nhân của Đảng và Nhà nước đã thể hiện rất rõ ràng và mạnh mẽ (Nghị quyết 01 và 02 của Chính phủ…), nhất là 1 - 2 năm gần đây (Nghị quyết 68/NQ-TƯ, Nghị quyết 198/2025/QH15...).

Các nỗ lực cải cách thể chế và kinh tế đã đạt được những kết quả rất tích cực, đáng ghi nhận. Tuy nhiên, Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu cho rằng, nhìn trong giai đoạn 5 - 10 năm tới thì khối lượng công việc phải làm còn lớn và còn nhiều thách thức, đặc biệt trong việc duy trì động lực và tính hiệu quả của quá trình cải cách thể chế. 

Do đó, mục tiêu nhận diện thế nào là thể chế tốt và đâu là cơ chế bền vững duy trì động lực của nỗ lực cải cách? Tại sao thể chế, pháp luật lại quan trọng và thế nào là thể chế pháp luật tốt?... là những cầu hỏi cần có lời giải.

Theo đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu, pháp luật là công cụ quản lý Nhà nước ở mọi quốc gia. Tuy nhiên, thực tiễn nước ta và quốc tế cho thấy, thể chế pháp luật nếu chất lượng không tốt sẽ có nguy cơ tạo ra 5 tác động bất lợi đến hoạt động sản xuất kinh doanh, làm suy giảm sức cạnh tranh và sự năng động của DN và nền kinh tế: chi phí tuân thủ pháp luật lớn; tạo rủi ro; hạn chế sáng tạo, năng động; hạn chế hoặc làm méo mó cạnh tranh; tác động bất lợi đến DN nhỏ và vừa.

Về gia tăng chi phí thường được thể hiện dưới khái niệm chi phí tuân thủ pháp luật. Chi phí tuân thủ pháp luật bao gồm 5 loại chi phí mà DN phải bỏ ra trong quá trình thực thi pháp luật: thời gian và chi phí thực hiện thủ tục hành chính, khoản phí hoặc lệ phí phải nộp, chi phí đầu tư để thay đổi quy trình sản xuất kinh doanh theo yêu cầu của pháp luật, chi phí cơ hội và chi phí phi chính thức. Chi phí tuân thủ là nguyên nhân giảm năng lực cạnh tranh và hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Gây thêm rủi ro rất đa dạng, có thể là việc mất cơ hội kinh doanh, bị xử phạt, gây ra tranh chấp pháp lý… Rủi ro thường phát sinh từ quy định không rõ ràng, không tương thích, không phù hợp, chậm chễ thực hiện thủ tục,... "Rủi ro thể chế có thể làm phá sản DN, phát triển không bền vững, suy giảm niềm tin và tinh thần kinh doanh" - đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu chỉ ra.

Đồng thời cho hay, việc hạn chế sáng tạo, năng động của DN và nền kinh tế cũng đang hiện hữu. Thực tiễn ở nước ta đã cho thấy nhiều quy định cứng nhắc, áp đặt phương thức sản xuất kinh doanh đã tạo rào cản đổi mới, sáng tạo của DN. Đơn cử, quy định về điều kiện kinh doanh thường yêu cầu văn phòng có diện tích tối thiểu, phải có tối thiểu máy móc, công cụ gì, công suất bao nhiêu, phù hợp với quy hoạch… Ngoài ra, quy định còn phức tạp, khó tuân thủ… vô hình chính là rào cản gia nhập thị trường, bảo hộ "độc quyền" và làm méo mó cạnh tranh.

"Từ chi phí tuân thủ, rủi ro và rào cản cạnh tranh sẽ tác động ở mức độ khác nhau giữa các DN với quy mô, lĩnh vực hoạt động khác nhau và tạo nhiều bất lợi hơn cho DN nhỏ và vừa. Như vậy, thể chế pháp luật tốt là phải giảm thiểu được tối đa các hạn chế nêu trên" - Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu khẳng định.

Cơ chế duy trì động lực cải cách thể chế bền vững, hiệu quả

Cải cách thể chế là quá trình thường xuyên, liên tục không có điểm cuối cùng. Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu chỉ ra, thách thức lớn nhất là hầu như tất cả các cải cách trước đây đều xuất phát từ sự quyết liệt của Chính phủ, còn các bộ, ngành, địa phương rất hiếm khi chủ động đề xuất cải cách, bãi bỏ điều kiện kinh doanh mà mình quản lý. Nếu Đảng, Quốc hội, Chính phủ không yêu cầu đôi khi sao nhãng, dẫn đến khó tạo động lực cải cách thường xuyên, liên tục. Có những quy định hôm nay còn hợp lý nhưng ngày sau không còn phù hợp rất cần bãi bỏ, hoặc sửa chữa kịp thời.

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng để quá trình này được thực hiện bền vững cần một cơ chế giống như vận hành bể bơi. Muốn bể tốt thì phải làm sạch nước bể, đảm bảo nguồn nước mới vào bể phải sạch và có người canh bể để kịp thời xử lý những yếu tố làm ảnh hưởng đến chất lượng bể bơi. Làm sạch nước là nâng cao chất lượng quy định hiện hành; lọc nước vào bể là kiểm soát chất lượng quy định mới ban hành; còn “người canh bể” là cơ chế, cơ quan thực hiện và duy trì động lực cải cách.

Ở nhiều quốc gia đã thành lập cơ quan giám sát và thúc đẩy cải cách thể chế - được coi là động lực cải cách. Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu dẫn dụ, Ủy ban đặc biệt thuộc Hội đồng Bộ trưởng, The Regulatory Affairs and Orders in Council Secretariat (RAOICS) – Ban thư ký Hội đồng Bộ trưởng về thể chế (Canada); Hàn Quốc có Ủy ban Tổng thống về cải cách thể chế (Presidential Commission on Regulatory Reform), Tổng thống bổ nhiệm và Thủ tướng làm Chủ tịch, (thành lập bởi 1 đạo luật); ở Anh có Hội đồng Chịu trách nhiệm thể chế (Panel for Regulatory Accountability) và Cơ quan quy định tốt hơn (Better Regulation Executive (BRE); Mỹ có Văn phòng thông tin và thể chế (Office of Information and Regulatory Affairs - (OIRA), thuộc văn phòng tổng thống, gồm 40 chuyên gia và cán bộ (Sắc lệnh của Tổng thống).

Cơ quan cải cách thể chế có 5 nhiệm vụ cơ bản: kiểm soát chất lượng quy trình soạn thảo; xây dựng bộ công cụ, hướng dẫn, hỗ trợ, đào tạo, thực tiễn mới; đầu mối, phối hợp soạn trong thảo, ban hành; nâng cao chất lượng quy định một cách có hệ thống; xác định các linh vực trọng tâm để nâng cao chất lượng quy định.

Từ thực tế, đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu đưa ra phương hướng cải cách thể chế và  các kiến nghị. Trước hết, tiếp tục coi hoàn thiện thể chế là một trụ cột quan trọng nhất trong các đột phá chiến lược hoặc có thể coi là đột phá nền tảng.

Thứ hai, các cơ quan của Chính phủ, cơ quan thẩm định và Quốc hội khi soạn thảo, thẩm định và thẩm tra dự thảo, tập trung, thực chất trong xem xét các tác động bất lợi của dự thảo đến hoạt động sản xuất kinh doanh – chi phí tuân thủ, rủi ro, hạn chế đổi mới sáng tạo, cạnh tranh không bình đẳng, tác động không cân xứng đến DN nhỏ và vừa.

Thứ ba, kiến nghị Chính phủ nghiên cứu để xây dựng cơ chế bền vững nhằm duy trì động lực và tính hiệu quả trong quá trình hoàn thiện thể chế pháp luật giai đoạn 2025 - 2030.

"Chỉ khi việc thực thi mạnh mẽ mới quyết định sự thành công của các nghị quyết . Ý kiến, phát hiện của cộng đồng DN về bất cập thể chế là rất quan trọng. Cải cách thể chế dẫn đến áp lực cạnh tranh lớn, nguy cơ đào thải và tạo cơ hội bứt phá vươn lên của DN" - đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu nhấn mạnh.