Dư địa tăng trưởng của xuất nhập khẩu năm 2026

Kỷ lục mới về quy mô

Thông tin từ Bộ Công Thương, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa năm 2025 đạt 930 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm 2024; trong đó xuất khẩu đạt 475 tỷ USD, nhập khẩu đạt 455 tỷ USD. Cán cân thương mại duy trì xuất siêu 20 tỷ USD, tiếp tục là điểm tựa quan trọng cho ổn định kinh tế vĩ mô.

Tuy nhiên, đằng sau các con số ấn tượng là không ít những điểm nghẽn. Bởi, trong cơ cấu hàng hoá xuất khẩu, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tiếp tục giữ vai trò áp đảo, chiếm tới 77,3% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi khu vực kinh tế trong nước chỉ đạt 107,95 tỷ USD và giảm 6,1% so với năm 2024. Kim ngạch xuất khẩu lớn của khu vực FDI khiến xuất khẩu hàng hoá dễ ảnh hưởng trước các biến động chính sách và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cơ cấu hàng xuất khẩu năm 2025 cũng phản ánh rõ đặc điểm này. Nhóm hàng công nghiệp chế biến đạt 421,47 tỷ USD, chiếm 88,7% tổng kim ngạch, song phần lớn vẫn là gia công, lắp ráp. Trong khi đó, nông sản, lâm sản đạt 39,46 tỷ USD (8,3%) và thủy sản đạt 11,29 tỷ USD (2,4%). Đây là những lĩnh vực Việt nam có tiềm năng gia tăng giá trị nhưng chưa được khai thác tương xứng.

Ở chiều nhập khẩu, kim ngạch cả năm đạt 455 tỷ USD, tăng 19,4%. Đáng chú ý, nhóm hàng tư liệu sản xuất chiếm tới 93,6%, trong đó máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng chiếm 52,7%. Điều này cho thấy nền sản xuất trong nước vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu đầu vào.

TS Lê Quốc Phương - nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại, nhận định: Việt Nam hiện là cường quốc xuất khẩu với kim ngạch cao, song giá trị gia tăng thấp. Nguyên nhân chính là sản phẩm công nghiệp xuất khẩu chủ yếu gia công, lắp ráp; còn nông sản, thủy sản phần lớn xuất khẩu thô và chưa có thương hiệu.

Bên cạnh đó, mô hình xuất khẩu kim ngạch lớn nhưng giá trị gia tăng thấp khiến lợi ích thu được không tương xứng, trong khi rủi ro ngày càng lớn. Thường trực là nguy cơ bị áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại do tốc độ tăng xuất khẩu cao ở nhiều mặt hàng. Bên cạnh đó là rào cản thuế quan và phi thuế quan trong bối cảnh hệ thống thương mại đa phương suy yếu.

Cơ cấu thị trường xuất nhập khẩu cũng đặt ra những thách thức dài hạn. Mỹ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất với kim ngạch 153,2 tỷ USD, trong khi Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất với 186 tỷ USD. Mức nhập siêu lớn từ Trung Quốc và ASEAN phản ánh rõ sự phụ thuộc chuỗi cung ứng khu vực, đồng thời gia tăng rủi ro khi thị trường biến động.

Chuyển từ tăng trưởng theo lượng sang tăng trưởng theo chất

Bộ Công Thương đánh giá, với 17 FTA đã ký kết cùng khoảng 60 quốc gia và vùng lãnh thổ, Việt Nam nằm trong nhóm hội nhập sâu rộng nhất ASEAN. Tuy nhiên, thực tế chỉ khoảng 30% DN khai thác hiệu quả các FTA, còn lại chưa tận dụng hoặc bỏ ngỏ cơ hội. Điều này khiến “tấm hộ chiếu hội nhập” chưa phát huy hết giá trị.

Bước sang năm 2026, triển vọng xuất nhập khẩu được đánh giá tích cực nhờ nền tảng quy mô lớn và mạng lưới FTA rộng khắp. Tuy nhiên, dư địa tăng trưởng bền vững chỉ thực sự mở ra khi những điểm nghẽn cốt lõi được tháo gỡ.

Theo Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) Trần Thanh Hải, trọng tâm của giai đoạn tới là chuyển dịch từ tăng trưởng theo lượng sang tăng trưởng theo chất. Điều này đòi hỏi tăng cường xuất khẩu các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, hàm lượng công nghệ lớn, tỷ lệ nội địa hóa cao, dựa trên nội lực doanh nghiệp trong nước. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng, đầu tư chế biến sâu, đổi mới sáng tạo và xây dựng thương hiệu thay vì chỉ gia công đơn thuần.

Để khai thác hiệu quả FTA trong năm 2026, TS Lê Quốc Phương khuyến nghị cần tập trung 4 trụ cột: nâng cao năng lực cạnh tranh; cải thiện chất lượng và tối ưu chi phí; gia tăng giá trị sản phẩm thông qua chế biến sâu và xây dựng thương hiệu; tuân thủ nghiêm các quy định của FTA. Đây là con đường khó nhưng tất yếu nếu doanh nghiệp Việt muốn đi xa trên thị trường quốc tế.

Ở góc độ chính sách, Nhà nước tiếp tục đóng vai trò đồng hành thông qua cải thiện môi trường kinh doanh, đào tạo nhân lực, cung cấp thông tin và kết nối đối tác. Chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi DN chủ động nâng cao nội lực và tư duy hội nhập.

Nói về giải pháp căn cơ, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng: Trong giai đoạn tới, kim ngạch xuất nhập khẩu được kỳ vọng vượt mốc 1.000 tỷ USD, trong khi ngành công nghiệp duy trì tăng trưởng 2 con số. Mục tiêu này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc xây dựng chuỗi cung ứng mạnh mẽ, đồng bộ, cùng với việc nâng cao năng lực của toàn bộ hệ thống xuất, nhập khẩu Việt Nam.

Cùng với đó, việc phát triển đồng thời cả chiều sâu và chiều rộng thị trường, mở rộng tiếp cận các thị trường mới như: Halal, châu Phi và ASEAN; sự kết hợp chặt chẽ giữa chính sách sản xuất và chính sách thương mại, sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho tăng trưởng kinh tế.