Hà Nội và khát vọng "Xuân vĩnh cửu": Lời giải cho bài toán phát thải đô thị
Kinhtedothi - Trong không khí rộn ràng chuẩn bị bước vào những ngày đầu năm mới, câu chuyện về một "Hà Nội xanh" lại trở nên thời sự hơn bao giờ hết. Với hơn 8 triệu phương tiện (1,1 triệu ô tô và 6,7 triệu xe máy), giao thông hiện tạo ra tới 56% lượng bụi mịn PM2.5. Lời giải nào cho bài toán phát thải Hà Nội?
Để có cái nhìn mới, toàn diện về vấn đề nóng “Lời giải cho bài toán phát thải đô thị” mà Thủ đô đang đối diện, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam Đặng Huy Đông, chuyên gia quy hoạch đô thị và Phó Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi xanh Phạm Hoài Trung, chuyên gia ESG.
"Xương sống" Metro
Theo các chuyên gia Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam, muốn có “Hà Nội xanh” lời giải đầu tiên nằm ở việc phá thế độc tôn của xe cá nhân. Theo quy hoạch GTVT đã được phê duyệt, Hà Nội có 10 tuyến đường sắt đô thị (ĐSĐT). Năm 2024, TP Hà Nội đề xuất bổ sung thêm 5 tuyến; dự kiến hoàn thành toàn bộ vào năm 2045.
Nhìn sang các nước láng giềng, bài học từ Bangkok (Thái Lan) hay Jakarta (Indonesia) cho thấy việc chuyển dịch sang Metro giúp giảm từ 25% - 35% lượng khí thải giao thông nội đô chỉ sau 5 năm vận hành đồng bộ.
Điểm yếu lớn nhất của xe buýt điện nằm ở mức đầu tư ban đầu. Theo tính toán của các doanh nghiệp vận tải như VinBus, chi phí để sở hữu một chiếc xe buýt điện cao gấp 2 đến 4 lần so với xe diesel truyền thống (ước tính khoảng 7 - 9 tỷ đồng/xe điện so với hơn 2 tỷ đồng/xe diesel). Ngoài ra, hệ thống trạm sạc và hạ tầng lưới điện đi kèm đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ. Hà Nội dự kiến cần tới 48.000 tỷ đồng để hiện thực hóa lộ trình xanh hóa 50% đội hình xe buýt vào năm 2030.
"Mỗi chuyến tàu điện từ Nhổn hay Cát Linh không chỉ chở người, mà còn chở theo hy vọng về một bầu trời sạch" - Phó Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam Phạm Hoài Trung. Ảnh: KTDT
Nói về vấn đề này, Phó Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam Phạm Hoài Trung nhận định: "Mỗi chuyến tàu điện từ Nhổn hay Cát Linh không chỉ chở người, mà còn chở theo hy vọng về một bầu trời sạch. Tuy nhiên, thách thức nằm ở con số 48.000 tỷ đồng để xanh hóa 50% đội hình xe buýt vào năm 2030. Chúng ta cần cơ chế tài chính linh hoạt để doanh nghiệp mạnh dạn bỏ ra 7-9 tỷ đồng cho một chiếc xe buýt điện, thay vì chỉ 2 tỷ đồng cho xe diesel truyền thống."
Khai thác "mỏ vàng" trên mái nhà và năng lượng tái sinh
Trong khi đó, chuyên gia Đặng Huy Đông lại đưa ra nhận định, song song với giao thông, bài toán năng lượng cần được giải bằng mô hình kinh tế tuần hoàn. Hà Nội cần khai thác "mỏ vàng" trên mái nhà và năng lượng tái sinh. Nhà máy điện rác Sóc Sơn hiện đang "hóa kiếp" 4.000-5.000 tấn rác/ngày đêm thành điện năng, giải quyết 70% lượng rác thải Thủ đô là địa điểm cần quan tâm.
Chuyên gia ESG Phạm Việt Anh cho rằng, vấn đề xử lý rác thải của Hà Nội không thể mãi dừng lại ở việc "đào hố chôn lấp". Thủ đô phải tư duy "Rác là tài nguyên" và cần một hệ sinh thái quản trị hiện đại để giải quyết vấn đề này. Chuyên gia Phạm Việt Anh cho rằng Hà Nội cần cùng lúc giải quyết 3 vấn đề phân loại rác tại nguồn; công nghệ Điện rác (Waste-to-Energy); kinh tế tuần hoàn.
Trên thế giới, tại các đô thị lớn, cần phân loại tại nguồn - "Chìa khóa" quyết định thành bại. Mọi công nghệ xử lý tiên tiến nhất thế giới đều sẽ "thất thủ" nếu rác đổ về nhà máy là một hỗn hợp hữu cơ, vô cơ và chất thải nguy hại trộn lẫn. Hiện nay, rác thải Hà Nội có độ ẩm rất cao (do thức ăn thừa), gây khó khăn cho việc đốt rác phát điện. Phải thực thi nghiêm Luật Bảo vệ Môi trường 2020 về việc phân loại rác tại nguồn. Hà Nội cần học tập mô hình của Tokyo (Nhật Bản) – nơi rác được chia thành hàng chục loại. Khi rác được tách bạch, chi phí xử lý sẽ giảm 30-40% và hiệu suất tái chế tăng vọt.
Nhà máy điện rác Sóc Sơn chính thức được Khánh thành với quy mô lớn nhất Việt Nam và thứ 2 thế giới, tổng mức đầu tư hơn 320 triệu USD, mỗi ngày tiếp nhận, xử lý 5.000 tấn rác sinh hoạt, chiếm gần 70% lượng rác phát sinh hằng ngày trên địa bàn Thủ đô. Ảnh: TA.
Công nghệ Điện rác (Waste-to-Energy): Thay thế chôn lấp
Hà Nội phát sinh rác thải khoảng 7.300 tấn/ngày. Việc phụ thuộc vào các bãi rác tập trung như Nam Sơn hay Xuân Sơn đã đi đến giới hạn cuối cùng (thường xuyên xảy ra sự cố quá tải, rò rỉ nước rỉ rác). Điểm sáng của Thủ đô là xây dựng Nhà máy điện rác Sóc Sơn, bước đi đúng đắn. Với công suất 5.000 tấn/ngày, nó biến chất thải thành năng lượng sạch hòa lưới quốc gia. Hà Nội cần thêm ít nhất 2-3 tổ hợp điện rác hiện đại ở các phía Nam và phía Tây thành phố để rút ngắn quãng đường vận chuyển (giảm phát thải từ xe chở rác) và đảm bảo an ninh môi trường đô thị.
Nói về vấn đề kinh tế tuần hoàn, biến rác thành dòng tiền, chuyên gia Phạm Hoài Trung nhấn mạnh: "Chúng ta cần nhìn rác thải dưới lăng kính kinh tế học". Rác hữu cơ chiếm hơn 50% tổng lượng rác Thủ đô, nên được chuyển hướng sang các nhà máy sản xuất phân bón hữu cơ phục vụ nông nghiệp xanh ở ngoại thành (khu vực Sóc Sơn, Đông Anh, Ba Vì).
Rác tái chế (Nhựa, giấy, kim loại): cần hình thành các khu công nghiệp tái chế tập trung thay vì các làng nghề tự phát gây ô nhiễm như hiện nay. Điều này giúp kiểm soát dòng vốn và công nghệ, biến rác thành nguyên liệu đầu vào cho sản xuất.
Tại các đô thị như Singapore, tỷ lệ rác thải được đem đi chôn lấp chỉ còn khoảng 2%, phần còn lại được đốt lấy điện hoặc tái chế. Trong khi đó, Hà Nội vẫn đang nỗ lực để kéo tỷ lệ chôn lấp xuống dưới 30% vào năm 2025.
Chuyển đổi xanh của cả nước nói chung và Hà Nội nói riêng không chỉ là mệnh lệnh hành chính, mà là một hệ sinh thái chính sách đồng bộ. Ảnh: TA
Nguồn điện sạch khổng lồ
Tiềm năng năng lượng thực sự của Thủ đô còn nằm ở hàng triệu mét vuông mái nhà chưa được đánh thức. Hà Nội không có những cánh đồng điện gió hay thủy điện hùng vĩ, nhưng lại sở hữu một "mỏ vàng" phân tán ngay trên đỉnh đầu cư dân. Theo ước tính, nếu khai thác hiệu quả diện tích mái nhà khả dụng tại các tòa nhà công sở, khu công nghiệp và chung cư cao tầng, Thủ đô có thể tạo ra nguồn điện sạch khổng lồ, giảm tải ngay lập tức cho lưới điện quốc gia trong những đợt cao điểm nắng nóng.
Việc biến mỗi mái nhà thành một nhà máy điện mini không chỉ giúp giảm phát thải tự thân mà còn hiện thực hóa mô hình "thành phố tự cấp năng lượng". Đây là lời giải kinh tế nhất để giải phóng Hà Nội khỏi sự phụ thuộc vào các nguồn năng lượng hóa thạch "nâu", đưa sắc xanh thực sự thấm sâu vào từng huyết mạch của đời sống đô thị.
Tại Seoul (Hàn Quốc), dự án "Thành phố năng lượng mặt trời" đã lắp đặt tấm pin cho hơn 1 triệu hộ gia đình. Nếu Hà Nội khai thác tốt 30% diện tích mái nhà khả dụng, chúng ta không chỉ có năng lượng sạch tại chỗ mà còn giảm áp lực cực đại cho lưới điện quốc gia mỗi mùa nắng nóng.
Vùng phát thải thấp: Từ London đến Hà Nội
Giải pháp đột phá về quản trị chính là việc thí điểm các Vùng phát thải thấp (LEZ) tại Thủ đô. Đây là mô hình đã giúp London giảm 44% lượng khí NO2 trong vòng 4 năm. Bằng cách hạn chế các phương tiện dưới chuẩn Euro 4, Hà Nội có thể kéo giảm chỉ số AQI trung bình năm xuống dưới mức 35 µg/m³ — ngưỡng an toàn theo WHO.
Chuyển đổi xanh của cả nước nói chung và Hà Nội nói riêng không chỉ là mệnh lệnh hành chính, mà là một hệ sinh thái chính sách đồng bộ. Như lời chuyên gia Phạm Hoài Trung, đó là sự đánh đổi giữa vốn đầu tư lớn ban đầu để lấy lại "chất lượng sống" vô giá. Khi những chuyến xe buýt điện êm ái thay thế tiếng gầm rú của động cơ diesel, đó cũng là lúc sắc Xuân xanh của Hà Nội thực sự vĩnh cửu. Hà Nội sẽ xanh, nếu chúng ta cùng có tư duy xanh.
