Hạt muối Ninh Hải bước vào chuỗi giá trị

Biến đổi khí hậu khiến những cơn mưa trái mùa ngày một khó lường, muối nhập khẩu giá rẻ tràn vào thị trường, còn lớp lao động trẻ thì lần lượt rời ruộng muối để tìm sinh kế khác. Chỉ khi dòng vốn tín dụng tìm đúng cửa để nối diêm dân với nhà máy chế biến, hạt muối trắng mới thực sự có cơ hội thoát khỏi số phận một loại nông sản thô, bán rẻ ngay tại ruộng.

Nắng, mưa trái mùa và sinh kế của diêm dân

Khi mặt trời còn chưa nhô hẳn lên khỏi dãy núi Chúa, những cánh đồng muối ở Ninh Hải đã bắt đầu một ngày lao động mới. Hàng trăm ô kết tinh nối tiếp nhau thành những mảng hình học đều tăm tắp, phản chiếu ánh nắng đầu ngày thành một màu trắng lấp lánh kéo dài đến tận chân trời.

Ở vùng đất này, nắng không chỉ là một hiện tượng thời tiết mà là điều kiện sống còn để nghề muối tồn tại. Những năm gần đây, các đợt mưa trái mùa xuất hiện dày hơn, đến bất chợt hơn, có thể xóa sạch thành quả của nhiều tuần phơi nắng chỉ trong một đêm.

Trong số hàng nghìn diêm dân cung ứng nguyên liệu cho các đầu mối thu mua trên địa bàn như Xí nghiệp Muối Tri Hải hay Công ty Muối Ninh Thuận, không ít người gắn bó với ruộng muối không giấu được nỗi ngậm ngùi: Công sức cả tháng trời có thể tan theo một cơn giông bất chợt, trong khi giá muối bán ra chưa bao giờ đủ để bù đắp rủi ro ấy.

Nghịch lý “được mùa mất giá” vì thế không còn là câu chuyện cũ. Nó bị khoét sâu thêm bởi một áp lực mới khi muối công nghiệp và muối nhập khẩu giá rẻ len lỏi vào thị trường, cạnh tranh trực tiếp với muối thủ công trong nước.

Câu hỏi đặt ra không chỉ là làm sao tăng năng suất hạt muối mà là làm sao để nghề muối còn người gắn bó, làm sao để giá trị hạt muối không dừng lại ngay khi chuyến xe rời khỏi chân ruộng. Lời giải, hóa ra, không nằm ở kỹ thuật phơi cát hay dẫn nước mà ở việc tổ chức lại chuỗi liên kết từ đồng muối đến nhà máy.

Chuỗi liên kết ấy, nhìn xuyên suốt câu chuyện Ninh Hải, thực chất là một mô hình liên kết ba nhà: Diêm dân giữ nghề, giữ nguồn nguyên liệu; doanh nghiệp đứng ra tổ chức thu mua, chế biến sâu và tìm thị trường; ngân hàng giữ nhịp dòng vốn để cả chuỗi không đứt gãy giữa mùa vụ. Thiếu một trong ba mắt xích ấy, bài toán “được mùa mất giá” khó có lời giải bền vững.

Khi doanh nghiệp bước vào giải bài toán đầu ra

Một trong những người đứng ra giải bài toán ấy tại Ninh Hải là Công ty cổ phần Muối và Thương mại Ninh Hải (Hasaco). Ông Trần Đông Hải, Tổng Giám đốc Hasaco kể lại thời điểm doanh nghiệp rẽ hướng sang chế biến sâu là lựa chọn không dễ dàng.

“Nếu chỉ thu mua rồi bán lại muối thô, chúng tôi mãi là người đi sau và diêm dân mãi chịu cảnh được mùa mất giá. Muốn thay đổi số phận hạt muối Ninh Thuận, doanh nghiệp phải dám đầu tư vào chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, chủ động tìm thị trường, dù biết đó là con đường tốn kém và rủi ro hơn nhiều so với việc bán xá như trước”, ông Hải chia sẻ.

Quyết định ấy đồng nghĩa với một khoản đầu tư không nhỏ - tổng mức đầu tư 34 tỷ đồng cho nhà máy chế biến, đặt cược vào một chuỗi giá trị mà khi đó vẫn còn là hình dung trên giấy.

Với nguồn vốn được giải ngân đúng lúc, đúng nhịp, nhà máy của Hasaco đã chuyển hóa muối hạt thô thành muối tinh chế, muối tinh sấy, muối i-ốt..., những sản phẩm có giá trị cao gấp 2-5 lần nguyên liệu thô, được đóng gói bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Dòng vốn đúng nhịp - lời giải từ Agribank

Để có nguồn lực đủ bền đi cùng suốt hành trình ấy, ngay từ khi Hasaco khởi công dự án nhà máy, Agribank đã tham gia thẩm định và giải ngân vốn đầu tư ban đầu, sau đó tiếp tục bổ sung vốn lưu động theo từng giai đoạn sản xuất - khi doanh nghiệp cần thu mua nguyên liệu vào mùa vụ, khi cần mở rộng kho dự trữ hay đầu tư thêm dây chuyền.

Đến nay, tổng dư nợ tín dụng Agribank cấp cho Hasaco - gồm cả vốn đầu tư nhà máy ban đầu lẫn vốn lưu động bổ sung theo từng giai đoạn sản xuất - đạt trên 35 tỷ đồng, chiếm 44% tổng nhu cầu vốn của toàn bộ quá trình đầu tư và vận hành dự án.

Bà Trịnh Thị Kim Phương, Phó Giám đốc Agribank Chi nhánh Đông Mỹ Hải cho biết, Chi nhánh xác định không áp dụng một khung tín dụng cứng nhắc như với các ngành sản xuất thông thường, do ngành muối phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thời tiết.

Hạt muối không còn đơn độc

Nguồn vốn ổn định đã chuyển hóa thành những con số cụ thể. Tính từ đầu năm đến hết tháng 8-2026, Hasaco đã thu mua và nhập khẩu về kho 70.000 tấn muối hạt nguyên liệu, trong đó 50.000 tấn thu mua trong nước - qua chính các đầu mối như Xí nghiệp Muối Tri Hải, Công ty Muối Ninh Thuận, Công ty Muối Cà Ná, và 20.000 tấn nhập khẩu. Doanh thu bán hàng của công ty tính đến 31-8-2026 xấp xỉ 114 tỷ đồng, sản lượng chế biến đạt 52.000 tấn, thị trường tiêu thụ trải rộng trong nước và xuất khẩu sang Campuchia.

Không chỉ tạo ra giá trị gia tăng cho hạt muối, Hasaco còn giải quyết việc làm thường xuyên cho 75 lao động chính thức với thu nhập bình quân 9.000.000 đồng/người/tháng. Thời gian tới, doanh nghiệp định hướng mở rộng thị trường vào các nhà máy chế biến thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, hóa chất, đồng thời đẩy mạnh xuất khẩu sang Campuchia, Thái Lan và Hàn Quốc.

Một chuỗi ba mắt xích - diêm dân, doanh nghiệp và ngân hàng - đã cùng nhau giải một bài toán khó: Giữ nghề muối tồn tại trước biến đổi khí hậu, trước sức ép của muối nhập khẩu giá rẻ và trước làn sóng ly nông của lớp lao động trẻ.

Mô hình liên kết ba nhà ấy cũng chính là cách cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 19-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn - lấy người nông dân làm trung tâm, làm chủ thể của quá trình phát triển; cùng với tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, khi khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, mở rộng liên kết với người sản xuất và thị trường để cùng chia sẻ lợi ích trong một chuỗi giá trị bền vững.

Chiều muộn, khi cái nắng chói chang dịu dần trên những cánh đồng muối ven biển, từng đoàn xe tải vẫn nối đuôi nhau rời nhà máy, mang theo những bao muối tinh chế đi khắp mọi miền đất nước và vươn ra thế giới. Ít ai ngờ, hành trình vạn dặm ấy lại bắt đầu từ những ô kết tinh nhỏ bé giữa nắng gió và từ một quyết định không để hạt muối - cũng như người làm ra nó - phải đơn độc trên những cánh đồng nắng.