Hoàn thiện thể chế – chìa khóa để Việt Nam phát triển trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm

Đây là nhận định chung được các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia và tổ chức quốc tế đưa ra tại Hội nghị Bàn tròn cấp Bộ trưởng về thể chế AI – sự kiện trọng tâm trong khuôn khổ Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2025 (VIDW 2025), ngày 27/10. Sự kiện do Bộ KH&CN chủ trì phối hợp với UBND tỉnh Ninh Bình tổ chức.

Tiên phong xây dựng hệ sinh thái AI trách nhiệm

Phát biểu khai mạc, Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định, đây là thời khắc ý nghĩa để cùng nhìn về tương lai số, trong đó trí tuệ nhân tạo đóng vai trò then chốt. AI không chỉ là công nghệ ứng dụng mà đã trở thành một loại hạ tầng quốc gia – hạ tầng trí tuệ. Tốc độ phát triển của AI sẽ quyết định năng lực cạnh tranh của một quốc gia trong thế kỷ XXI”.

Để AI thực sự phục vụ con người, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng, cần có sự cân bằng giữa toàn cầu và địa phương, hợp tác và chủ quyền, giữa các tập đoàn công nghệ lớn và doanh nghiệp khởi nghiệp, giữa công nghệ và ứng dụng, giữa sử dụng và làm chủ, giữa sáng tạo và kiểm soát, giữa hạ tầng toàn cầu và hạ tầng quốc gia, giữa dữ liệu mở và dữ liệu được bảo vệ, giữa AI tổng quát và AI chuyên biệt.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, Việt Nam đang tập trung xây dựng thể chế để phát triển AI có trách nhiệm, trên cơ sở năm nguyên tắc: Quản lý theo mức độ rủi ro; đảm bảo minh bạch và trách nhiệm giải trình; đặt con người ở trung tâm; tự chủ công nghệ, khuyến khích doanh nghiệp trong nước.

Việt Nam đang chuẩn bị ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo, đồng thời cập nhật Chiến lược quốc gia về AI đến năm 2030, coi đây là bước tiến quan trọng để “AI trở thành hạ tầng trí tuệ Việt Nam”, phục vụ toàn diện cho sản xuất, giáo dục, y tế, du lịch và quản trị công.

Tại Hội nghị, UNESCO đã bàn giao Báo cáo Đánh giá mức độ sẵn sàng về AI (AI Readiness Assessment) cho Việt Nam – một trong những quốc gia đầu tiên ở châu Á hoàn thành báo cáo này. Ông Johnathan Bake - Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam nhận định: “Việt Nam thể hiện ý chí chính trị mạnh mẽ và cam kết rõ ràng trong việc phát triển AI gắn với các giá trị đạo đức, quyền con người và phát triển bền vững”.

Báo cáo của UNESCO ghi nhận những bước tiến đáng kể của Việt Nam trong hạ tầng và khung pháp lý: độ phủ Internet đạt 78%, mạng di động phủ gần 100% dân số, kinh tế số đóng góp hơn 18% GDP. Tuy nhiên, tổ chức này cũng chỉ ra những thách thức còn tồn tại: thiếu hụt nhân lực trình độ cao trong các lĩnh vực học máy, xử lý ngôn ngữ tự nhiên; khoảng cách tiếp cận STEM của phụ nữ và các nhóm yếu thế vẫn còn lớn.

Đại diện Google khu vực châu Á – Thái Bình Dương Thye Yeow Bok cho rằng, Việt Nam đang nổi lên như một “tam giác vàng khởi nghiệp” của khu vực nhờ lực lượng lao động trẻ, năng động và chính sách mở về đổi mới sáng tạo. Google cam kết tiếp tục hỗ trợ Việt Nam mở rộng ứng dụng AI nền tảng trong nông nghiệp, logistics và giáo dục.

Phát triển AI dựa trên “3 trụ cột song hành”

Các chuyên gia quốc tế đánh giá cao việc Việt Nam chủ động bàn về thể chế AI, thay vì chỉ tập trung vào công nghệ. Điều này thể hiện tầm nhìn dài hạn: muốn trở thành cường quốc công nghệ, Việt Nam cần hệ thống chính sách đi trước một bước, đảm bảo AI phục vụ con người chứ không thay thế con người.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, phát triển AI cần dựa trên ba trụ cột song hành: thể chế – hạ tầng – nhân lực. Nếu thể chế tạo hành lang pháp lý, thì hạ tầng là nền móng, và con người là trung tâm. “Việt Nam sẽ không thể có AI mạnh nếu thiếu đội ngũ nhân lực AI giỏi và đạo đức công nghệ vững vàng” – Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh.

UNESCO khuyến nghị Việt Nam sớm thành lập Ủy ban quốc gia về đạo đức AI, xây dựng bộ chuẩn mực kỹ thuật và đạo đức trong phát triển, sử dụng công nghệ mới; đồng thời tích hợp giáo dục đạo đức AI vào chương trình giảng dạy đại học và phổ thông. Các diễn giả cũng nhấn mạnh yêu cầu mở dữ liệu và liên kết hạ tầng để thúc đẩy sáng tạo, đồng thời cảnh báo về những rủi ro trong sử dụng AI thiếu kiểm soát, có thể tạo ra tác động xã hội tương đương “một quả bom nguyên tử thời đại mới”.

Trong thông điệp gửi tới Hội nghị, Phó Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc, Đặc phái viên của Tổng Thư ký về Công nghệ Amandeep Singh Gill đã chia sẻ góc nhìn về bức tranh toàn cầu trong xây dựng thể chế quản trị AI. Ông Amandeep Singh Gill thông tin, tháng 8 vừa qua, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã nhất trí thông qua một nghị quyết thành lập 2 cơ chế toàn cầu thường trực mới, đó là Hội đồng khoa học quốc tế độc lập về AI và đối thoại toàn cầu về quản trị AI trong khuôn khổ Liên Hợp Quốc.

Bên cạnh đó, Tổng Thư ký Liên hợp quốc đã đề xuất thành lập Quỹ toàn cầu về AI để hỗ trợ mạng lưới các trung tâm AI khu vực và quốc gia. Các cơ chế tài chính đổi mới này sẽ giúp các quốc gia phát triển năng lực, hạ tầng và thể chế cần thiết để khai thác AI một cách có trách nhiệm. “Chúng ta sẽ hỗ trợ cung cấp AI phục vụ phát triển bền vững từ chẩn đoán y tế, dự báo nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu dến giáo dục, đảm bảo đổi mới sáng tạo phục vụ cho sống đông, chứ không chỉ số ít” - ông Gill nhấn mạnh.