Khai thác giá trị tiềm tàng từ rơm rạ

Theo Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Đức Thịnh, vùng đồng bằng sông Cửu Long đóng góp trên 50% sản lượng lúa gạo của cả nước, hàng năm phát sinh khoảng 25-28 triệu tấn rơm rạ, một khối sinh khối khổng lồ với tiềm năng kinh tế to lớn nếu biết khai thác một cách bền vững.

Theo ông Lê Đức Thịnh, thực tế hiện nay chỉ khoảng 20-30% lượng rơm rạ được thu gom, phần lớn còn lại bị đốt tại ruộng, dẫn đến ô nhiễm không khí, thoái hóa đất và phát thải khí nhà kính, đồng thời là sự lãng phí nguồn tài nguyên có thể tạo thu nhập mới cho người nông dân.

Trong bối cảnh Chính phủ đã phê duyệt đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao phát thải thấp và cam kết Net Zero đến năm 2050, quản lý rơm rạ không còn là một vấn đề kỹ thuật thuần túy mà đã chuyển thành một trụ cột chiến lược của chuyển đổi xanh trong ngành lúa gạo. Nếu không giải quyết triệt để câu chuyện rơm rạ, mục tiêu giảm phát thải và nâng cao giá trị chuỗi giá trị sẽ khó đạt được.

Từ góc độ quản lý Nhà nước, ông Thịnh cho rằng, cần hoàn thiện thể chế và khung pháp lý để công nhận rơm rạ là tài nguyên sinh khối, không phải phế phụ phẩm; đồng thời, ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về thu gom - bảo quản - vận chuyển và tái sử dụng, tạo nền tảng pháp lý cho thị trường rơm rạ phát triển bền vững.

Cùng với đó, cần tổ chức lại chuỗi giá trị với vai trò trung tâm của hợp tác xã, phát triển mô hình hợp tác xã cung cấp dịch vụ cơ giới hóa thu gom, hình thành điểm tập kết, liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp chế biến phân hữu cơ, thanh sinh học (biochar), viên nén sinh khối và ứng dụng công nghệ. Sự kết nối này sẽ đem lại nguồn cung ổn định, chia sẻ giá trị và tăng thu nhập cho nông dân.

Đồng thời, phải huy động đồng bộ nguồn lực tài chính và tích hợp cơ chế carbon, sớm xây dựng hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV) cho rơm rạ, để tích hợp vào cơ chế tín chỉ carbon, từ đó tạo động lực kinh tế rõ rệt cho người dân và doanh nghiệp tham gia mô hình bền vững.

Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Cần Thơ Phạm Thị Minh Hiếu cho biết, thực tế, các mô hình kinh tế tuần hoàn từ rơm ở một số hợp tác xã  đã phát triển thành công, nhờ sự kết hợp giữa công nghệ phù hợp, tổ chức thực hiện mô hình tốt và hỗ trợ chính sách. Các mô hình này tạo việc làm cho hàng trăm lao động và giúp nông dân tăng thu nhập trên 10%.

Từ những kết quả nghiên cứu, mô hình thí điểm và bài học quốc tế được chia sẻ tại hội thảo, các chuyên gia đều thống nhất rằng kịch bản đốt bỏ rơm rạ cần được thay thế bằng một chuỗi giá trị khép kín, trong đó rơm rạ được thu gom, chế biến, tái sử dụng và được định giá đúng như một loại tài nguyên sinh khối.

Với hơn 100 triệu tấn rơm rạ mỗi năm ở tiểu vùng sông Mekong, nếu được quản lý theo hướng kinh tế tuần hoàn, đây sẽ là nguồn nguyên liệu đầu vào quan trọng cho các ngành sản xuất phân hữu cơ, vật liệu sinh học, viên nén năng lượng, chăn nuôi, trồng nấm… đồng thời là kho tín chỉ carbon tiềm năng gắn với các chương trình giảm phát thải của khu vực.