Nét duyên nón lá Phú Mỹ: Hồn quê xứ Đoài trong dòng chảy văn hóa Thủ đô
Giữa vùng đất xứ Đoài giàu truyền thống văn hóa, làng nghề nón lá Phú Mỹ (nay thuộc xã Kiều Phú, thành phố Hà Nội) từ lâu đã nổi tiếng với nghề sản xuất nón lá truyền thống, là một trong những làng nghề tiêu biểu của Hà Nội.
Theo truyền thuyết dân gian, nghề làm nón lá tại Phú Mỹ (nay thuộc xã Kiều Phú) do Thánh Mẫu, hiện được thờ tại miếu Cốc, truyền dạy cho dân làng. Một số tư liệu ghi chép rằng, vào thời Hậu Lê, Tiên Nga Thánh Mẫu Huyền Dung đã truyền nghề làm nón và áo tơi lá cho người dân trong vùng.
Nón Phú Mỹ xưa có kiểu dáng đặc trưng, được người dân gọi là nón "chảo rang". Khi đặt ngửa, nón khum tròn tựa như chiếc chảo làm bằng đất sét trắng nung của các lò thủ công xưa. Nón không quá rộng vành như nón quai thao Bắc Ninh, không cúp sâu như nón Chuông và cũng không quá thanh mảnh như nón xứ Huế. Điểm độc đáo nhất là giữa lòng nón có một cái "khua" làm bằng nứa ôm khít lấy đỉnh đầu, giúp nón luôn vững chãi trên đầu.
Để làm nên một chiếc nón chảo rang bền chắc, người thợ Phú Mỹ xưa lợp nón chỉ bằng một tàu lá cọ còn nguyên cuống và tỉ mỉ khâu bằng sợi móc đen lấy từ thân cây móc. Đầu thế kỷ XX, việc tìm nguyên liệu rất vất vả. Người thợ phải đi bộ, gánh hàng lên các vùng núi Phú Thọ, Yên Bái, Tuyên Quang..., mỗi chuyến kéo dài từ nửa tháng đến một tháng và chỉ gánh về được vài chục bẹ móc hoặc một hộp lá khoảng 200 tàu lá cọ.
Vào những năm 1960, cụ Ba Viêm (Nguyễn Văn Viêm), đã tiếp thu kỹ thuật làm nón Xuân Kiều (loại nón có dáng hình chóp phổ biến hiện nay) mang về truyền dạy lại cho toàn thể dân làng. Sự thay đổi này đánh dấu bước chuyển trong nghề làm nón Phú Mỹ, khi kiểu nón chóp dần phổ biến, đưa nghề nón, mũ lá từ nghề phụ trở thành nguồn sinh kế chính của nhiều hộ dân.
Nguyên liệu quyết định độ bền đẹp của chiếc nón lá Phú Mỹ chính là lá cọ. Người thợ làng nghề phải chọn loại lá cọ vừa tầm, không quá non nhưng cũng không được quá già cứng. Lá sau khi thu hái được xòe rộng, phơi qua 2-3 nắng đến khi chuyển màu trắng ngà, đạt độ khô và độ dẻo phù hợp để làm nón.
Bà Đỗ Thị Trĩ (81 tuổi) chia sẻ: "Từ năm 4 tuổi, tôi đã ngồi cạnh bố mẹ để xem làm nón. Đến năm 10 tuổi thì tự tay làm hoàn chỉnh 1 chiếc nón. Nếu như nón làng Chuông được nhiều người biết đến với sự tinh xảo và thẩm mỹ thì nón Phú Mỹ lại gây ấn tượng bởi sự mộc mạc, chắc chắn và tiện dụng, được nhiều người tin dùng từ xưa tới nay".
Nón lá già Phú Mỹ được lợp hai lớp lá cọ, ở giữa lót mo nang, giúp nón dày dặn, cứng cáp, giữ dáng tốt và tăng khả năng chống chịu trước va đập, mưa nắng.
Khâu nón đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và đôi bàn tay khéo léo. Thay cho sợi móc đen thô ngắn của thời xưa phải nối sợi nhiều lần, người thợ Phú Mỹ ngày nay khâu nón bằng dây cước nilon dẻo dai, sợi dài lướt nhẹ qua từng lớp lá. Các đường kim mũi chỉ đều đặn, những mối nối được giấu khéo léo, giúp chiếc nón chắc chắn và có tính thẩm mỹ cao.
Mặt trong nón lá Phú Mỹ được trang trí tinh tế bằng họa tiết hoa, bướm cùng chỉ màu, len màu rực rỡ, tạo nên vẻ đẹp duyên dáng, kín đáo và nét riêng của chiếc nón xứ Đoài.
Nón lá Phú Mỹ được ưa chuộng trong nước và xuất khẩu sang một số thị trường trong khu vực. Làng nghề đang đẩy mạnh quảng bá trên nền tảng số, livestream bán hàng, đồng thời phối hợp với chính quyền đăng ký nhãn hiệu tập thể, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Những năm gần đây, làng nón Phú Mỹ đã bước ra khỏi khuôn khổ sản xuất truyền thống khi kết hợp giữa sản phẩm làng nghề với du lịch trải nghiệm. Hàng tháng, có những tour du lịch trải nghiệm làng nghề luôn chọn nghề nón Phú Mỹ để tham quan và tìm hiểu về một nghề thủ công truyền thống của Hà Nội nói riêng.
Những du khách quốc tế thích thú chụp ảnh cùng chiếc nón lá và người nghệ nhân tại không gian sản xuất nón Phú Mỹ.
Phó Chủ tịch UBND xã Kiều Phú Kiều Thị Nga cho biết, xã đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số, sàn thương mại điện tử và ứng dụng mã QR; đồng thời lan tỏa giá trị văn hóa, lịch sử và bí quyết nghề truyền thống, góp phần nâng cao giá trị, sức cạnh tranh của nón lá Phú Mỹ.
Việc quảng bá nón lá Phú Mỹ góp phần gìn giữ nghề thủ công truyền thống, phát huy giá trị văn hóa địa phương và tạo thêm cơ hội phát triển kinh tế cho làng nghề.
