Tái hiện tích xưa qua lễ hội thổi cơm làng Thị Cấm
Kinhtedothi - Mỗi dịp mùng 8 tháng Giêng, người dân phường Xuân Phương lại nô nức dự lễ hội thổi cơm làng Thị Cấm - một nghi thức dân gian tái hiện tích xưa thời Hùng Vương đầy độc đáo.
Mỗi độ Xuân về, khi tiết trời còn vương hơi lạnh đầu năm, người dân phường Xuân Phương lại náo nức bước vào Lễ hội thổi cơm làng Thị Cấm - một trong những lễ hội dân gian đặc sắc bậc nhất của Thủ đô. Không chỉ là sinh hoạt văn hóa truyền thống, lễ hội còn tái hiện sinh động một tích xưa gắn với tinh thần thượng võ và đời sống lao động của cư dân vùng ven kinh thành.
Theo các bậc cao niên trong làng, lễ hội gắn với truyền thuyết về tướng quân Phan Tây Nhạc - một vị tướng thời Hùng Vương. Tương truyền khi kéo quân qua vùng này, ông đã tuyển trai tráng trong làng, tổ chức luyện binh và mở cuộc thi nấu cơm để chọn người khéo léo, đảm đang lo việc hậu cần cho nghĩa quân.
Từ đó, tục “thi thổi cơm” ra đời, được duy trì qua nhiều thế kỷ như một cách tưởng nhớ công lao vị tướng và nhắc nhở con cháu về truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết.
Lễ hội thường diễn ra vào mùng 8 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Ngay từ sáng sớm, không gian đình làng Thị Cấm đã rộn ràng tiếng trống, tiếng chiêng. Phần lễ được tổ chức trang nghiêm với nghi thức rước kiệu, dâng hương, tế lễ theo đúng phong tục cổ truyền. Đội tế nam quan, nữ quan trong trang phục truyền thống thực hiện các nghi lễ thành kính trước ban thờ thành hoàng làng, mở đầu cho phần hội đầy sôi động.
Điểm nhấn đặc sắc nhất của lễ hội chính là cuộc thi thổi cơm, một màn trình diễn vừa mang tính nghi lễ, vừa đậm chất thi tài. Đại diện cho các xóm trong làng, bốn đội thi gồm những thanh niên khỏe mạnh, nhanh nhẹn, được lựa chọn kỹ lưỡng. Mỗi đội phải trải qua nhiều công đoạn khắt khe, thể hiện sự khéo léo, bền bỉ và tinh thần phối hợp nhịp nhàng.
Trước tiên, các đội phải tự tạo lửa bằng phương pháp dân gian: dùng thanh tre già cọ xát vào nhau cho đến khi bén lửa. Công đoạn tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ thuật cao. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến mồi lửa tắt ngấm, buộc người thi phải làm lại từ đầu.
Khi có lửa, thử thách thực sự mới bắt đầu. Niêu đất nhỏ được đặt phía trên, người nấu vừa điều chỉnh khoảng cách giữa niêu và bếp. Trong tiếng trống dồn dập và tiếng reo hò cổ vũ của người xem, các đội di chuyển liên tục theo nhịp, tạo nên khung cảnh vừa căng thẳng vừa hào hứng.
Khó khăn không chỉ nằm ở việc nhóm lửa hay giữ lửa, mà còn ở kỹ năng canh nước, canh nhiệt để cơm chín đều. Ban giám khảo sẽ chấm điểm dựa trên chất lượng cơm: hạt phải chín tới, không sống, không khê, trắng và dẻo thơm.
Sau thời gian quy định, từng niêu cơm được mở ra trong sự hồi hộp của người dự thi và khán giả. Đội chiến thắng không chỉ nhận phần thưởng tượng trưng mà còn được vinh danh trước dân làng, biểu tượng cho sự khéo léo, nhanh nhẹn và tinh thần đồng đội.
Không khí lễ hội vì thế luôn sôi nổi. Tiếng trống, tiếng hò reo hòa quyện với mùi khói bếp, mùi cơm mới tạo nên một bức tranh sống động của làng quê Bắc Bộ xưa. Người xem không chỉ chứng kiến một cuộc thi, mà còn như được sống lại không gian sinh hoạt cộng đồng của cha ông, nơi mỗi công việc đời thường đều mang ý nghĩa gắn kết tập thể.
Lễ hội thổi cơm vẫn được người dân gìn giữ như một “sợi dây” kết nối quá khứ với hiện tại. Các bậc cao niên truyền lại cho thế hệ trẻ từng nghi thức, từng quy định khắt khe, để lễ hội không bị mai một hay biến tướng.
Trong bối cảnh Hà Nội ngày càng chú trọng bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, lễ hội thổi cơm làng Thị Cấm trở thành minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa dân gian. Không chỉ góp phần làm phong phú đời sống tinh thần cộng đồng, lễ hội còn là điểm đến hấp dẫn với du khách, giúp họ hiểu hơn về phong tục tập quán và tinh thần sáng tạo của người Việt.
Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, tiếng trống hội và niêu cơm dẻo thơm đầu xuân ở Thị Cấm vẫn cháy lên như ngọn lửa truyền thống, âm ỉ nhưng bền bỉ, sưởi ấm ký ức bao thế hệ.
