Nguy cơ virus bại liệt xâm nhập hiện hữu: Việt Nam bàn giải pháp đối phó, không để tái xuất

Cảnh báo nguy cơ cao bệnh bại liệt xâm nhập vào Việt Nam

Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương cho biết, thời gian qua, nhờ việc triển khai tiêm chủng vaccine bại liệt trong chương trình tiêm chủng mở rộng, theo đó trên 95% trẻ em được tiêm, uống vaccine bại liệt. Trong nhiều năm, Việt Nam đã không ghi nhận bất cứ trường hợp mắc bại liệt nào và được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) công nhận thanh toán bệnh bại liệt trên toàn quốc vào năm 2000.

Tuy nhiên, trước diễn biến tình hình bệnh bại liệt tại Lào đã ghi nhận 1 trường hợp có kết quả dương tính với virus bại liệt tuýp 1 có nguồn gốc từ vaccine (VDPV1) vào cuối tháng 8/2025 và đầu tháng 10/2025 nước này ghi nhận thêm 2 trường hợp dương tính từ mẫu phân của 2 trong số 28 trẻ khỏe mạnh nên ngày 17/10/2025, Lào đã công bố dịch bại liệt toàn quốc. WHO coi ổ dịch tại Lào là ổ dịch của khu vực, khuyến cáo các nước có chung biên giới với Lào cùng triển khai các biện pháp đáp ứng chống dịch. WHO cảnh báo nguy cơ xâm nhập bại liệt vào Việt Nam là rất cao và hiện hữu.

Trước cảnh báo nguy cơ của WHO về bệnh bại liệt trong khu vực và trên thế giới dẫn đến gia tăng nguy cơ virus bại liệt xâm nhập vào Việt Nam và bệnh này có thể quay trở lại sau nhiều năm sau khi đã được WHO công nhận thanh toán, loại trừ. Thời gian qua, Bộ Y tế đã tích cực, khẩn trương chỉ đạo các đơn vị thuộc, trực thuộc Bộ Y tế, các tỉnh, TP chủ động phòng, chống bệnh bại liệt như giám sát các trường hợp liệt mềm cấp; tăng cường hoạt động tiêm chủng thường xuyên. Các hoạt động này nhằm duy trì, nâng cao tỷ lệ miễn dịch trong cộng đồng; tổ chức đánh giá nguy cơ và nâng cao năng lực về xét nghiệm... đồng thời giao nhiệm vụ cụ thể cho các Viện trong việc hoàn thiện các hướng dẫn chuyên môn kỹ thuật, xây dựng kế hoạch giám sát và đáp ứng với nguy cơ bùng phát bệnh bại liệt tại Việt Nam.

Ngoài ra, để chủ động, kịp thời đáp ứng diễn biến, nguy cơ của dịch bệnh bại liệt xâm nhập vào Việt Nam, Bộ Y tế tổ chức hội nghị nhằm rà soát, cập nhật tiến độ các nhiệm vụ đã thực hiện, đánh giá nguy cơ dịch bệnh xâm nhập tại các địa phương qua đó, đưa ra các giải pháp đáp ứng phòng, chống dịch bệnh phù hợp, hiệu quả, khả thi trong thời gian tới.

Theo Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế cho biết, bại liệt là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Polio (bại liệt) gây ra. Virus bại liệt gồm 3 type 1, 2 và 3. Sau khi vào cơ thể virus sẽ xâm nhập vào hệ thống thần kinh trung ương gây nên tổn thương ở các tế bào thần kinh vận động. Bệnh có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng liệt không hồi phục và tàn tật suốt đời. Virus bại liệt có thể lây truyền, gây thành dịch lớn nếu miễn dịch cộng đồng thấp (tỉ lệ uống vaccine phòng bệnh thấp).

Theo Cục Phòng bệnh, Việt Nam đang đối mặt với hàng loạt yếu tố nguy cơ như lưu lượng di chuyển lớn giữa Việt Nam – Lào; điều kiện vệ sinh môi trường còn bất cập; ảnh hưởng của mưa lũ kéo dài, đặc biệt là nhu cầu đi lại tăng mạnh dịp Tết Nguyên đán. Để đánh giá nguy cơ bại liệt, Bộ Y tế sử dụng bộ công cụ theo hướng dẫn của WHO, dựa trên số liệu giai đoạn 2020-2024 và triển khai tại 34 tỉnh. Kết quả đánh giá điểm nguy cơ chung cho thấy, 7/63 tỉnh/TP (cũ) nằm trong nhóm nguy cơ cao, bao gồm: Cao Bằng, Gia Lai, Đồng Nai, Đồng Tháp, Tây Ninh, Sóc Trăng và Trà Vinh.

Kết quả đánh giá về các mối đe dọa cũng cho thấy, 8 tỉnh ở mức nguy cơ cao, gồm: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Sơn La, Điện Biên, Quảng Trị, Quảng Ngãi và Đắk Lắk. Đây là những địa phương có đặc điểm dễ làm tăng nguy cơ lan truyền virus, như giáp biên giới với khu vực đang có dịch, địa hình rộng và khó tiếp cận, hoặc dân cư phân bố rải rác, di biến động lớn.

Việt Nam tăng cường giám sát, áp dụng cách tiếp cận khu vực

Đại diện WHO tại Việt Nam cho biết, cuộc họp lần thứ 43 của Ủy ban khẩn cấp về Điều lệ y tế quốc tế về bại liệt do Tổng Giám đốc WHO triệu tập tháng 10/2025 kết luận rằng, nguy cơ lây lan quốc tế của virus này vẫn tiếp tục là một vấn đề y tế khẩn toàn cầu. Các khu vực đã loại trừ bại liệt vẫn bị ảnh hưởng bởi các đợt bùng phát dịch bại liệt do các chủng virus biến đổi gen gây ra như khu vực châu Âu có nhiều quốc gia có dịch năm 2024-2025; khu vực Tây Thái Bình Dương có Indonesia, Papua New Guinea bùng phát năm 2022-2025, Lào bùng phát năm 2025.

Riêng tại Việt Nam, WHO cảnh báo khoảng trống miễn dịch do tỷ lệ tiêm chủng bại liệt chưa đạt chỉ tiêu, hệ thống giám sát liệt mềm cấp trong một số năm gần đây chưa đạt chỉ tiêu, giám sát môi trường đã tạm dừng hoạt động từ tháng 12/2023. WHO khuyến nghị Việt Nam ứng phó dịch theo cách tiếp cận khu vực. Cụ thể, triển khai khẩn chiến dịch tiêm chủng bổ sung bOPV tại các tỉnh có nguy cơ cao và tăng cường tiêm bù, tiêm vét bOPV/IPV tại các tỉnh còn lại.

Song song với việc xây dựng kế hoạch chuẩn bị và ứng phó dịch bại liệt toàn quốc bao gồm tiêm chủng, giám sát và xét nghiệm, Việt Nam cần rà soát 1-2 tuần/lần những trường hợp nghi ngờ, lấy mẫu các trường hợp liệt mềm ở trẻ từ 15 tuổi trở xuống để xét nghiệm…

Bên cạnh đó, Việt Nam cần khôi phục các điểm giám sát môi trường tại miền Bắc và mở rộng tới các khu vực nguy cơ cao; đảm bảo đủ vật tư xét nghiệm cho giám sát và xét nghiệm, giám sát môi trường. Ngoài ra, nước ta tăng cường phối hợp xuyên biên giới với Lào và hợp tác với các đối tác toàn cầu để chủ động phòng bệnh; chia sẻ thông tin kịp thời với WHO, mạng lưới bại liệt toàn cầu để nhận được hỗ trợ kịp thời cho quốc gia và khu vực.

Đặc biệt, Luật Phòng bệnh vừa được Quốc hội thông qua, tổ chức WHO khuyến cáo cần sớm xây dựng Nghị định và thông tư liên quan để tạo điều kiện cho các hoạt động ứng phó bại liệt cũng như các bệnh truyền nhiễm khác.

Để phòng bệnh bại liệt trong bối cảnh nguy cơ dịch có thể lan truyền xuyên biên giới, WHO và Sáng kiến Toàn cầu về Thanh toán Bại liệt (GPEI) đưa ra 6 nhóm khuyến nghị dành Việt Nam áp dụng cách tiếp cận khu vực. Đó là cùng với việc triển khai khẩn cấp chiến dịch tiêm bổ sung tại các tỉnh có nguy cơ cao, đồng thời tăng cường tiêm bù và tiêm vét bOPV/IPV ở các địa phương còn lại, Việt Nam xây dựng kế hoạch chuẩn bị và ứng phó dịch mang tính toàn diện, bao gồm tiêm chủng, giám sát và xét nghiệm.

Bên cạnh việc củng cố hệ thống giám sát liệt mềm cấp theo hướng chủ động, thực hiện thăm cơ sở y tế hàng tuần, điều tra và lấy mẫu kịp thời; nâng ngưỡng giám sát thụ động lên ít nhất 2 ca/100.000 trẻ, khôi phục giám sát môi trường tại miền Bắc và mở rộng sang các khu vực có nguy cơ cao Việt Nam đẩy mạnh phối hợp xuyên biên giới với Lào và tăng cường hợp tác với WHO, UNICEF và GPEI.

Ngoài ra, Việt Nam cần chia sẻ thông tin kịp thời với mạng lưới bại liệt toàn cầu để nhận được hỗ trợ nhanh chóng khi cần thiết. WHO đề nghị sớm xây dựng các nghị định và thông tư hướng dẫn Luật Phòng bệnh vừa được Quốc hội thông qua, tạo nền tảng pháp lý đầy đủ cho hoạt động ứng phó bệnh bại liệt cũng như các bệnh truyền nhiễm khác.