Những điểm mới về dẫn độ ở Việt Nam: tội phạm bỏ trốn hết thời "nhởn nhơ

Dẫn độ tội phạm là một trong những cơ chế pháp lý quan trọng để bảo đảm hiệu quả hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự. Trong hơn một thập kỷ qua, Việt Nam đã thực hiện dẫn độ chủ yếu dựa trên Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 và các điều ước quốc tế song phương, đa phương. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy quy định về dẫn độ trong Luật Tương trợ tư pháp còn phân tán, thiếu tính chuyên biệt, chưa tương thích đầy đủ với thông lệ quốc tế.

Dự kiến Luật Dẫn độ sẽ được Quốc hội thông qua trong tuần này, có hiệu lực thi hành từ ngày 1 tháng 7 năm 2026. Dự thảo Luật Dẫn độ được xây dựng gồm 5 chương và 45 điều, trong đó, sửa đổi 19 điều, bổ sung 10 điều và cắt giảm 1 điều so với Luật Tương trợ tư pháp trong lĩnh vực dẫn độ.

Theo các vị đại biểu Quốc hội, việc xây dựng Luật Dẫn độ nhằm tăng cường hợp tác quốc tế chặt chẽ, tăng độ phủ của luật về không gian, đáp ứng yêu cầu phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.

Một trong những điểm đột phá của dự thảo Luật Dẫn độ là quy định về hình phạt tử hình. Nhiều quốc gia nơi các đối tượng phạm tội lẩn trốn đã bãi bỏ án tử hình, và luật pháp của họ nghiêm cấm dẫn độ một người đến quốc gia mà người đó có thể phải đối mặt với án tử. Trong khi đó, một số tội danh nghiêm trọng tại Việt Nam như "Tham ô tài sản" có khung hình phạt cao nhất là tử hình.

Dự thảo Luật Dẫn độ (tại Điều 13) đã đưa ra một giải pháp mang tính đột phá và thực tiễn. Cụ thể, dự thảo quy định rõ phương án xử lý trường hợp nước ngoài yêu cầu Việt Nam cam kết không áp dụng hoặc không thi hành hình phạt tử hình. Theo đó, Bộ Công an sẽ chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan báo cáo Chủ tịch nước. Căn cứ ý kiến của Chủ tịch nước, Việt Nam sẽ ra thông báo chính thức cho phía nước ngoài về cam kết này.

Quy định này được kỳ vọng sẽ "mở khóa" cho hàng loạt trường hợp yêu cầu dẫn độ tội phạm từ các nước đã bãi bỏ án tử, trực tiếp bịt lại một trong những "lỗ hổng" lớn nhất mà tội phạm đang khai thác.

Để đảm bảo mục tiêu "không bỏ lọt tội phạm", dự thảo Luật Dẫn độ còn bổ sung nhiều quy định mới, mang tính phòng ngừa và tăng cường hiệu quả thực thi.

Đó là quy định về "bắt người trong trường hợp khẩn cấp để dẫn độ" (Điều 33). Thực tế, tội phạm khi bỏ trốn thường rất cơ động. Việc chuẩn bị một bộ hồ sơ yêu cầu dẫn độ chính thức, đầy đủ, phức tạp và trải qua nhiều quy trình thủ tục mất rất nhiều thời gian. Trong khoảng thời gian "chờ" đó, đối tượng có thể tiếp tục lẩn trốn sang nước thứ ba. Dự thảo luật mới đã "nội luật hóa" các cam kết quốc tế (như qua kênh Interpol hoặc các hiệp định) cho phép áp dụng biện pháp bắt khẩn cấp trước khi có yêu cầu dẫn độ chính thức. Đây là biện pháp ngăn chặn then chốt, "khóa chân" đối tượng ngay khi xác định được nơi ẩn náu, tránh trường hợp đối tượng bỏ trốn lần nữa.

Tếp đó, dự thảo luật quy định rõ cách xử lý khi nước ngoài từ chối dẫn độ (Điều 25). Một số quốc gia có nguyên tắc không dẫn độ công dân của mình. Trong trường hợp này, để tội phạm không "nhởn nhơ" ngoài vòng pháp luật, dự thảo luật quy định về khả năng chuyển giao hồ sơ vụ án hình sự cho nước đó để tiếp tục truy cứu trách nhiệm hình sự theo pháp luật của họ. Mục tiêu cuối cùng là tội phạm phải bị trừng trị, dù là ở Việt Nam hay ở nước sở tại.

Dự thảo luật cũng bổ sung quy định về trường hợp yêu cầu dẫn độ liên quan đến nhiều hành vi phạm tội. Chỉ cần có ít nhất một hành vi phạm tội đáp ứng điều kiện về mức án (ví dụ, từ 1 năm tù trở lên) thì Việt Nam có thể đồng ý dẫn độ hoặc yêu cầu dẫn độ đối với tất cả các hành vi phạm tội khác. Điều này ngăn chặn việc tội phạm "lách luật", cho rằng một số hành vi phạm tội của mình là "tội nhẹ", không đủ điều kiện để bị dẫn độ.