Nơi cá Ông lụy bờ, làng biển gửi trọn niềm tin

Giữa những mái nhà hướng ra biển và con đường cát hun hút gió, Lăng Vạn Nước Ngọt hiện diện lặng lẽ như một chứng nhân của đời sống làng chài Thanh Thủy. Mỗi khi mùa biển khép lại, nơi đây lại trở thành điểm hẹn của ngư dân trong vùng, nơi họ thắp nén hương cầu mong bình an trước khi tiếp tục những chuyến ra khơi dài ngày.

Theo lời các bậc cao niên, hơn 300 năm trước, cá Ông lần đầu lụy bờ tại vùng đất này. Người dân xem đó là dấu hiệu linh thiêng nên đã tổ chức an táng trang trọng trong vạn chài. Sau 3 năm, di cốt được cải táng, đặt vào quách gỗ và đưa vào thờ tự. Từ đó, tục thờ cá Ông chính thức hình thành, trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng cư dân biển qua nhiều thế hệ. Hiện nay, lăng vạn vẫn lưu giữ hai bộ di cốt của ông Nam Hải và bà Nam Hải như dấu tích thiêng liêng của buổi đầu lập vạn.

Tên gọi Lăng Vạn Nước Ngọt cũng gắn với truyền thuyết dân gian. Chuyện xưa kể rằng, trong một lần vua cùng đoàn tùy tùng dừng chân tại vùng này nhưng không có nước ngọt sử dụng, binh lính được lệnh đào giếng. Mạch nước trong lành được phát hiện, từ đó địa danh Thanh Thủy ra đời, mang ý nghĩa “nước trong”. Cái tên Nước Ngọt vì thế không chỉ chỉ nguồn nước quý, mà còn gợi nhắc về sự hình thành của vùng đất ven biển này.

Hàng năm, cứ vào mùa Xuân, người dân Thanh Thủy lại long trọng tổ chức lễ giỗ cá Ông, cá Bà tại lăng vạn. Không chỉ cư dân trong thôn, nhiều ngư dân ở các vùng lân cận cũng tìm về dự lễ, thành tâm cầu mong thần Nam Hải Đại tướng quân phù hộ cho những chuyến biển thuận lợi, tránh tai ương, sóng gió.

Ông Lê Giỏi (62 tuổi)- chủ vạn Lăng Vạn Nước Ngọt- cho biết, lễ cúng cá Ông được thực hiện theo đúng nghi thức truyền thống. Chủ tế chủ trì buổi lễ, tư văn đọc văn tế ca ngợi công đức thần Nam Hải – vị thần được tin là đã nhiều lần cứu giúp ngư dân thoát nạn giữa trùng khơi. Mỗi nghi thức đều được tiến hành chu đáo, thể hiện sự kính trọng đối với đấng linh thiêng mà ngư dân gửi gắm niềm tin.

Với nhiều người làm nghề biển, lễ cúng cá Ông không đơn thuần là một nghi lễ tín ngưỡng. Ngư dân Nguyễn Văn Tiến (55 tuổi) chia sẻ: “Cả đời tôi gắn với biển, năm nào cũng dự lễ cúng Ông. Chúng tôi tin rằng, làng biển nào thờ cúng chu đáo thì cả năm yên ổn, ra khơi gặp lộc. Trước mỗi chuyến đi, ai cũng ghé lăng vạn thắp hương xin Ông, Bà phù hộ bình an”.

Theo quan niệm dân gian, cá Voi là loài vật hiền lành, thường giúp ngư dân gặp nạn ngoài khơi. Từ những câu chuyện truyền miệng ấy, cá Voi được tôn xưng là cá Ông hay thần Nam Hải. Dọc theo chiều dài bờ biển Quảng Ngãi, từ Lăng Chánh (xã Bình Sơn) đến Lăng Vạn Nước Ngọt (xã Vạn Tường), hay những ngôi Lăng Cổ (đặc khu Lý Sơn), tục thờ cá Ông (Thần Nam Hải) đã ăn sâu vào tiềm thức của bao thế hệ. Trong tâm thức ngư dân, cá Ông là "vị thần" luôn xuất hiện giữa cơn cuồng phong để dìu dắt những con tàu gặp nạn vào bờ an toàn. Nơi cá Ông lụy bờ, nơi đó được xem là vùng đất có phúc, biển lặng, cá nhiều.

Mỗi khi cá Ông lụy bờ, cả làng coi đó là sự kiện trọng đại. Lễ an táng được tổ chức trang nghiêm với nhạc bát âm, đại cổ, tiểu cổ; ban nghi lễ gồm tư văn, tư lễ đọc văn tế. Dân làng còn chọn một bô lão uy tín làm người để tang cho cá Ông, coi như người thân trong gia đình. Những nghi thức ấy phản ánh cách cư dân biển ứng xử với thiên nhiên bằng sự tôn kính và biết ơn.

Sau phần nghi lễ chính, không gian lăng vạn trở nên rộn ràng với điệu múa hát bả trạo của đội gươm, chèo làng chài. Những lời ca, nhịp trống mô phỏng hành trình vượt sóng, những hiểm nguy giữa biển khơi và sự chở che của thần Nam Hải. Đây không chỉ là hình thức diễn xướng dân gian, mà còn là cách cộng đồng nhắc nhớ về nghề biển và hành trình khai phá vùng đất ven bờ.

Hiện nay, Lăng Vạn Nước Ngọt ở Thanh Thủy còn lưu giữ nhiều bút tích Hán Nôm có giá trị. Nổi bật là bảng hiệu treo ở gian giữa với bốn chữ “Hải ốc tàng linh”, nghĩa là “nơi chứa đựng linh thiêng từ bao đời”. Trên các cột lăng còn khắc nhiều liễn đối ca ngợi cảnh sắc và lịch sử hình thành lăng vạn. Đặc biệt, nơi đây bảo tồn 6 bản sắc phong của năm vị vua triều Nguyễn, từ Minh Mạng đến Khải Định.

Năm 2017, Lăng Vạn Nước Ngọt Thanh Thủy được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh. Trải qua chiến tranh, thiên tai và sự bào mòn của thời gian, lăng vạn vẫn tồn tại bền bỉ. Hàng năm, người dân trong vùng cùng nhau đóng góp kinh phí trùng tu, sửa chữa, gìn giữ vẻ cổ kính của công trình – như cách họ gìn giữ niềm tin tâm linh đã gắn bó với đời sống làng biển suốt bao thế hệ.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Cao Văn Chư, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi, tín ngưỡng thờ cá Ông bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cá của người Việt cổ và được củng cố mạnh mẽ dưới triều Nguyễn thông qua các sắc phong của triều đình. Cá Ông vì thế vừa mang ý nghĩa tâm linh, vừa là biểu tượng văn hóa gắn với đời sống ngư dân.