Sân khấu hóa tác phẩm văn học: mô hình giáo dục giàu tính nhân văn

Những màn hóa thân thuyết phục

Trong bối cảnh Hà Nội vừa chính thức trở thành thành viên Mạng lưới học tập toàn cầu của UNESCO, nhiều sáng kiến giáo dục thể hiện cam kết xây dựng xã hội học tập đã và đang được triển khai mạnh mẽ. Trong đó, sân khấu hóa tác phẩm văn học nổi lên như một mô hình học tập sáng tạo, được đánh giá cao bởi khả năng kết hợp hài hòa giữa tri thức, nghệ thuật và trải nghiệm thực tiễn.

Sân khấu hóa tác phẩm văn học là hình thức học tập mở, đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Thông qua hoạt động trải nghiệm, học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn được phát huy năng lực cá nhân, hình thành phẩm chất, kỹ năng mềm, đồng thời nâng cao khả năng cảm thụ văn học và thẩm mỹ. Văn học vì thế không còn giới hạn trong trang sách hay bài kiểm tra, mà trở thành chất liệu sống động để học sinh khám phá lịch sử, xã hội và những giá trị nhân văn xuyên thời đại.

Nhiều năm qua, các trường học tại Hà Nội đã tích cực đổi mới phương pháp dạy và học môn ngữ văn thông qua sân khấu hóa tác phẩm văn học. Tiêu biểu trong số đó là Hệ thống Trường Newton – Pascal, đơn vị đã duy trì bền bỉ chương trình này suốt 12 năm và coi đây là hoạt động học tập thường niên, trở thành nét đẹp truyền thống trong toàn hệ thống.

Năm học 2025 - 2026, chương trình Sân khấu hóa tác phẩm văn học của Trường Newton thu hút sự tham gia đông đảo của học sinh với hơn 100 tiết mục, gần 5.000 học sinh trực tiếp hóa thân thành diễn viên. Vượt qua vòng sơ khảo, 27 tiết mục xuất sắc nhất đã bước vào vòng chung khảo, chia thành hai bảng A và B. Đây thực sự là ngày hội văn học – nghệ thuật của học sinh toàn hệ thống.

Tại vòng chung khảo, mỗi tiết mục không chỉ là sự tái hiện tác phẩm văn học mà còn là cách học văn rất riêng của học sinh – học bằng ánh mắt, giọng nói, ngôn ngữ cơ thể và bằng cả trái tim. Những trang văn quen thuộc được đặt trong những lát cắt mới mẻ, mang hơi thở đương đại, phản ánh góc nhìn sắc sảo, trưởng thành của học sinh THPT về thân phận con người, lựa chọn sống, trách nhiệm và khát vọng.

Từng vở diễn cho thấy sự đầu tư công phu từ kịch bản, dàn dựng đến chiều sâu nội dung. Diễn xuất tiết chế nhưng giàu nội lực, cảm xúc được dẫn dắt chậm rãi, đủ sâu để người xem lắng lại và suy ngẫm. Nhiều tác phẩm kinh điển như Chuyện người con gái Nam Xương, Vợ chồng A Phủ, Rama buộc tội, Thị Màu, Thầy bói xem voi, Xuân Tóc đỏ… được làm mới bằng âm nhạc, ánh sáng, ngôn ngữ sân khấu hiện đại, gửi gắm những thông điệp nhân văn, thời sự của thế hệ học sinh Thủ đô trong kỷ nguyên số.

Chia sẻ tại chương trình, diễn viên Thanh Tùng (Nhà hát Kịch Hà Nội) - thành viên Ban Giám khảo bày tỏ sự khâm phục trước tài năng, niềm say mê và tinh thần sáng tạo của học sinh Trường Newton, khi các em chỉ có thời gian tập luyện không dài nhưng đã mang đến những màn hóa thân thuyết phục.

Với học sinh phổ thông, Sân khấu hóa tác phẩm văn học không chỉ là sân chơi nghệ thuật mà còn là không gian học thuật mở. Tại đây, các em được vận dụng kiến thức văn học, lịch sử, xã hội; rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, xây dựng kịch bản, tổ chức dàn dựng và thể hiện quan điểm cá nhân một cách văn minh, sáng tạo. Quan trọng hơn, học sinh học được cách lắng nghe, thấu hiểu và đồng cảm – những năng lực cốt lõi của công dân toàn cầu.

Hướng đi nhân văn và bền vững

Không dừng lại ở phạm vi một trường học, sân khấu hóa tác phẩm văn học còn là nội dung trọng tâm trong Đề án sân khấu học đường do UBND TP Hà Nội phê duyệt. Đề án hướng đến mục tiêu đưa nghệ thuật sân khấu – một loại hình nghệ thuật tổng hợp giàu tính giáo dục đến gần hơn với học sinh, giúp các em tiếp cận, cảm nhận sâu sắc hơn các tác phẩm văn học thông qua hình thức biểu diễn trực quan, sinh động.

3 năm qua, Nhà hát Kịch Hà Nội – đơn vị được giao triển khai Đề án ở giai đoạn thí điểm đã đạt được nhiều kết quả đáng khích lệ. Cụ thể, đơn vị đã dàn dựng 5 tác phẩm mới và tổ chức thành công 172 buổi biểu diễn tại nhà hát và tại các trường học, phục vụ khoảng 80.000 học sinh trên địa bàn thành phố. Thực tế cho thấy, học sinh khi được thưởng thức các vở diễn đều khẳng định đây là phương thức cảm thụ văn học mới mẻ, dễ hiểu, mềm mại và giàu cảm xúc hơn so với cách học truyền thống.

Đề án sân khấu học đường đã mở ra một hình thức học tập hấp dẫn, sử dụng ngôn ngữ nghệ thuật của sân khấu để truyền tải những tác phẩm văn học nổi tiếng của Việt Nam và thế giới. Qua đó, học sinh không chỉ mở mang tri thức, nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mỹ mà còn được định hướng, hoàn thiện nhân cách, bồi dưỡng tình yêu quê hương, niềm tự hào dân tộc và sự hiểu biết về văn hóa, lịch sử.

Đây cũng là cách cụ thể hóa Luật Thủ đô 2024 trong việc điều chỉnh, bổ sung các hoạt động giáo dục bổ trợ tại cơ sở giáo dục, phù hợp với điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội của Hà Nội, hướng tới nền giáo dục tiệm cận khu vực và quốc tế. Đề án sân khấu học đường vì thế được đánh giá là mô hình giáo dục giàu tính nhân văn, phù hợp với xu thế đổi mới giáo dục toàn diện hiện nay.

Tiếp nối những kết quả tích cực của giai đoạn thí điểm, Sở VH&TT Hà Nội xác định giai đoạn 2025 - 2030 là trọng điểm để triển khai rộng rãi, đồng bộ và nâng cao hiệu quả của Đề án. Theo kế hoạch, thành phố phấn đấu tổ chức từ 1.800 đến 2.000 buổi biểu diễn, bảo đảm mọi trường phổ thông trên địa bàn đều được tiếp cận ít nhất một chương trình sân khấu học đường trong mỗi năm học.

Cùng công tác dàn dựng và biểu diễn, các đơn vị liên quan sẽ tiếp tục đổi mới hình thức tuyên truyền, khuyến khích các nhà hát khai thác chất liệu văn học dân gian, lịch sử dân tộc, kết hợp cách thể hiện hiện đại để tạo nên những chương trình sân khấu gần gũi, hấp dẫn. Qua đó, góp phần xây dựng bản lĩnh, nhân cách, lòng yêu nước và ý thức công dân cho học sinh Thủ đô.

Từ chương trình thành công tại Trường Newton suốt 12 năm qua, sân khấu hóa tác phẩm văn học hay sân khấu học đường đã chứng minh, đây không chỉ là một hoạt động nghệ thuật, mà còn là một phương thức giáo dục bền vững, giàu tính nhân văn, góp phần xây dựng xã hội học tập và nuôi dưỡng những thế hệ công dân toàn diện cho tương lai.