Thủy sản Việt Nam trước áp lực lớn gỡ “thẻ vàng” IUU
Kinhtedothi – Với quyết tâm cao độ và mục tiêu không thay đổi, Việt Nam đang nỗ lực gỡ “thẻ vàng” quy định về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Qua đó, bảo vệ uy tín, thương hiệu và lợi ích lâu dài của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
IUU là “điểm nghẽn” lớn nhất của thủy sản Việt Nam
EU là một trong những thị trường xuất khẩu thủy sản quan trọng của Việt Nam, xếp thứ 4 về kim ngạch xuất khẩu, đồng thời Việt Nam cũng là nguồn cung thủy sản lớn thứ hai của EU tại châu Á. Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) mở ra nhiều cơ hội, giúp DN Việt thâm nhập sâu hơn, đa dạng hóa thị trường và giảm rủi ro thương mại.
Một đội tàu đánh bắt thuỷ sản xa bờ tại tỉnh Cà Mau. Ảnh Hoàng Nam.
Tuy nhiên, EU đặt ra những yêu cầu rất khắt khe về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Đây là những hàng rào kỹ thuật cao, cần thiết để sản phẩm được phép vào thị trường, nhưng đồng thời cũng là thách thức lớn đối với nhiều DN Việt Nam.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đánh giá, thực tiễn cho thấy, IUU vẫn là “điểm nghẽn” lớn nhất đối với thủy sản Việt Nam. Một số địa phương còn lúng túng trong quản lý đội tàu; tình trạng báo cáo số liệu chưa thống nhất, chưa phản ánh đúng thực tế vẫn tồn tại; việc truy xuất nguồn gốc ở một số khâu còn bất cập.
Theo thống kê, 10 tháng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang EU đạt 1,01 tỷ USD, tăng 11,2% so với cùng kỳ năm 2024, chiếm 10,9% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của cả nước. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến nhận định, IUU vẫn là rào cản lớn nhất đối với thủy sản Việt Nam tại thị trường này. Việc quản lý tàu cá, kiểm soát sản lượng và truy xuất nguồn gốc cần được thực hiện chặt chẽ, minh bạch hơn nữa để có đủ cơ sở cấp chứng thư xuất khẩu, tạo nền tảng bền vững cho mục tiêu gỡ “thẻ vàng” IUU.
Câu chuyện “thẻ vàng” IUU không chỉ là thách thức kỹ thuật mà còn là bài kiểm tra năng lực quản trị ngành và ý chí phát triển bền vững. Khi cả hệ thống chính trị, DN và người dân cùng vào cuộc, coi việc tuân thủ quy định là điều kiện sống còn, “thẻ vàng” sẽ không còn là rào cản, mà trở thành cơ hội cải thiện minh bạch, gia tăng giá trị, nâng tầm vị thế thủy sản Việt.
Thực tế cho thấy, các giải pháp đồng bộ từ quản lý tàu cá, giám sát khai thác, pháp lý đến ngoại giao đang đi đúng hướng, tạo tiền đề để Việt Nam không chỉ gỡ “thẻ vàng” thành công, mà còn phát triển ngành thủy sản bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh trên trường quốc tế, đáp ứng yêu cầu của thị trường khó tính như EU và bảo đảm quyền lợi chính đáng của ngư dân.
Hành động thực chất, minh bạch để gỡ được “thẻ vàng”
Cuộc chiến gỡ “thẻ vàng” IUU đang bước vào giai đoạn then chốt, với yêu cầu cao hơn về tính thực chất, minh bạch và khả năng kiểm chứng trước Đoàn Thanh tra lần thứ 5 của EC, dự kiến sang Việt Nam vào tháng 4/2026. Tại các phiên họp của Ban Chỉ đạo quốc gia về IUU và các cuộc làm việc chuyên đề đầu năm 2026, Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định rõ: không còn dư địa cho báo cáo hình thức, số liệu không “sạch”, giải pháp không đi vào thực tiễn.
Theo Thông báo số 16/TB-VPCP của Văn phòng Chính phủ kết luận Phiên họp lần thứ 29 của Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác IUU, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà nhấn mạnh yêu cầu chấn chỉnh nghiêm túc công tác báo cáo, coi đây là “nút thắt” then chốt ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả làm việc với EC. Báo cáo phải rõ số liệu theo từng nhóm việc, cập nhật tiến độ, so sánh kết quả theo thời gian, làm rõ nguyên nhân tồn tại, tránh lặp lại số liệu cũ gây hiểu nhầm.
Để chuẩn bị tốt nhất cho đợt thanh tra của EC, Phó Thủ tướng yêu cầu tập trung kiểm tra, xác nhận mức độ sẵn sàng của các hệ thống quản lý, giám sát tàu cá. Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với VNPT, Viettel rà soát khả năng liên thông dữ liệu, truy cập và vận hành. Song song đó, đẩy mạnh số hóa, chuẩn hóa dữ liệu tàu cá, tổ chức tập huấn để chủ tàu, thuyền trưởng thực hiện đầy đủ nhật ký khai thác điện tử, truy xuất nguồn gốc theo hướng dẫn thống nhất, dễ hiểu, dễ áp dụng.
Đặc biệt, rà soát, xử lý triệt để tàu cá “ba không” (không đăng ký, không đăng kiểm, không giấy phép); làm rõ số lượng tàu đã thu hồi, hủy đăng ký; tình trạng thực tế của từng tàu; xử lý nghiêm các trường hợp đã hủy đăng ký nhưng vẫn hoạt động. Đồng thời, hoàn thiện quy định pháp luật về trách nhiệm pháp lý cá thể trong quản lý tàu cá đã thu hồi, hủy đăng ký; xử lý nghiêm hành vi buông lỏng quản lý, báo cáo không trung thực, làm sai lệch số liệu; hoàn thiện quy định về lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS) theo hướng vừa chặt chẽ để ngăn gian lận, vừa linh hoạt, không gây phiền hà cho ngư dân.
Bên cạnh đó, đổi mới cách thống kê tàu cá ra – vào cảng, quản lý theo định danh từng tàu trên phạm vi toàn quốc; đồng bộ dữ liệu giữa cảng cá – biên phòng; giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm trên hồ sơ điện tử. Chuẩn hóa hoàn toàn số liệu tàu và đối tượng vi phạm, phân loại rõ các trường hợp đã xử lý, chưa đủ điều kiện xử lý do bất khả kháng; làm rõ trách nhiệm của địa phương nếu không quản lý được đối tượng vi phạm.
Ngoài ra, cần siết chặt trách nhiệm của DN xuất khẩu thủy sản sang EU. Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Hiệp hội Thuỷ sản Việt Nam (VASEP) yêu cầu 100% DN tự rà soát, tự khắc phục, tự chịu trách nhiệm; trường hợp phát hiện gian lận sẽ xử lý nghiêm, kể cả xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ căn cứ.
