Từng bước tháo gỡ khi Mỹ cấm nhập 12 nhóm loài thủy sản Việt Nam

Theo quy định mới của Mỹ, từ ngày 1/1/2026, Việt Nam có 12 nhóm loài thủy sản như cá ngừ (mắt to, vây vàng, vằn, vây xanh), cá kiếm, cá mú, cá thu, cá đối, ghẹ, mực... khai thác (đánh bắt) từ 12 mã nghề cá (chủ yếu lưới rê, lưới kéo, lưới vây...) bị cấm xuất khẩu vào nước này, do chưa được công nhận tương đương với MMPA.

Điều này ảnh hưởng đến xuất khẩu thủy sản Việt Nam bởi theo số liệu thống kê năm 2024, tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Mỹ đạt 1,8 tỉ USD. Tính riêng các sản phẩm khai thác được liệt kê từ 12 nghề bị ảnh hưởng bởi lệnh cấm ước đạt gần 512 triệu USD.

Cùng với đó, các lô hàng thủy sản thuộc các mã HTS (biểu thuế hài hòa của Mỹ) sẽ phải có giấy chứng nhận thủy sản, sản phẩm thủy sản xuất khẩu vào thị trường Mỹ (giấy chứng nhận COA).

Theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đạo luật MMPA của Mỹ yêu cầu tất cả hàng hóa thủy sản nhập khẩu phải tuân thủ các quy định nhằm bảo vệ thú biển, đảm bảo quá trình khai thác không gây tổn thương hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến các loài này.

Việt Nam hiện là một trong 34 quốc gia được công nhận tương đương một phần trên tổng số 135 quốc gia xuất khẩu thủy sản vào Mỹ. Điều này đồng nghĩa với khoảng 50% số nghề cá được đánh giá tương đương và có thể xuất khẩu bình thường, trong khi 50% còn lại (khoảng 12 nhóm nghề/loài thủy sản) cần đáp ứng các điều kiện nghiêm ngặt hơn.

Tuy nhiên, theo đại diện Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), không phải tất cả sản phẩm thủy sản của Việt Nam đều bị cấm xuất khẩu vào Mỹ. Ngay cả đối với 12 loài trong danh mục cảnh báo, lệnh cấm chỉ áp dụng khi hội đủ bốn điều kiện: Tên loài, ngư cụ (ví dụ nghề lưới rê), khu vực khai thác và quốc gia khai thác trùng với danh mục cảnh báo của Cơ quan Đại dương và Khí quyển Mỹ (NOAA) đưa ra.

Để nhận diện các sản phẩm đủ điều kiện, Mỹ quản lý dựa trên mã HTS (biểu thuế hài hòa) và yêu cầu Giấy chứng nhận sản phẩm thủy sản (COA) đối với các mặt hàng thuộc diện quản lý. Doanh nghiệp xuất khẩu cần chuẩn bị sẵn COA để nhà nhập khẩu đưa lên hệ thống, đây là cách duy nhất để thông quan nhanh chóng vì Mỹ không áp dụng các trường hợp ngoại lệ.

Đối với các lô nguyên liệu đã thu mua từ trước khi Thông tư số 74/2025/TT-BNNMT có hiệu lực, doanh nghiệp có thể sử dụng hóa đơn tài chính hoặc bảng kê hàng hóa (trong trường hợp mua trực tiếp từ ngư dân) để chứng minh thời điểm khai thác, phục vụ việc cấp giấy chứng nhận chuyển tiếp.

Các cơ quan chức năng cũng khuyến khích doanh nghiệp thực hiện truy suất nguồn gốc ngay từ khâu thu mua để đảm bảo nguyên liệu không vi phạm các danh mục nghề bị cấm.

Về mặt kỹ thuật, các cơ quan quản lý tại địa phương (chi cục thủy sản cấp tỉnh) có trách nhiệm thẩm định hồ sơ thông qua việc đối chiếu với cơ sở dữ liệu quốc gia về tàu thuyền và nhật ký khai thác. Mục tiêu là đảm bảo loài thủy sản đó được đánh bắt bằng đúng nghề đã đăng ký và không vi phạm các vùng cấm.

Đại diện Cục Thủy sản và Kiểm ngư nhấn mạnh rằng, việc tuân thủ MMPA không chỉ để đáp ứng rào cản kỹ thuật của một thị trường, mà còn là cơ hội để Việt Nam tổ chức lại sản xuất, chuyển đổi từ nghề cá nhân dân sang nghề cá hiện đại, có trách nhiệm.

Việc chuyển đổi các nghề rủi ro cao như lưới rê sang các nghề thân thiện hơn với môi trường đang được Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường ưu tiên thực hiện thông qua các chính sách hỗ trợ sinh kế cho ngư dân. Việt Nam cam kết hướng tới một nghề cá hiện đại, có trách nhiệm, chuyển dịch từ tư duy khai thác dựa trên sản lượng sang khai thác dựa trên giá trị và bảo tồn hệ sinh thái.

Về mặt quản lý, Việt Nam đã ban hành chương trình bảo tồn thú biển, chương trình giám sát tàu cá và kế hoạch giảm thiểu tác động tới các loài thú biển. Đối với 12 nghề cá Việt Nam mà Mỹ không công nhận tương đương, cục đang tập trung để gỡ từng bước. Trước mắt, Cục Thủy sản và Kiểm ngư đang cung cấp hồ sơ, xây dựng dữ liệu để cung cấp cho Mỹ để công nhận tương đương với con ghẹ (khoảng 80% ghẹ Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ.

Theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, trong năm 2026, cục sẽ tiếp tục phối hợp cùng các đơn vị liên quan thực hiện các giải pháp để chứng minh với Mỹ rằng những nghề cá mà Mỹ không công nhận tương đương sẽ tương đương bằng chỉ số thực tế và số liệu khoa học.

Cùng với đó, thực hiện điều tra nguồn lợi thú biển, việc này Việt Nam đã làm nhưng chưa đồng bộ, chưa đầy đủ thì tới đây sẽ làm bài bản để báo với Mỹ;Ttăng cường hệ thống giám sát tàu cá, giám sát ghi nhật ký của ngư dân, giám sát tại cảng…

Trước đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Thông tư số 74/2025/TT-BNNMT về việc quy định chứng nhận thủy sản, sản phẩm thủy sản xuất khẩu vào thị trường Mỹ. Đây là văn bản pháp lý quan trọng quy định việc chứng nhận thủy sản và sản phẩm thủy sản đáp ứng yêu cầu của MMPA để xuất khẩu vào thị trường Mỹ.

Trọng tâm của thông tư là việc quy định về cấp giấy chứng nhận COA. Đây là chứng nhận cho thấy lô hàng thủy sản không thuộc diện cấm nhập khẩu vào Mỹ.

Không phải tất cả các sản phẩm thủy sản xuất khẩu sang Mỹ đều cần phải có giấy chứng COA. Danh sách các mã HTS (biểu thuế hài hòa của Mỹ) của các sản phẩm cần có giấy COA và các nghề cá bị cấm sẽ được cập nhật liên tục trên cổng thông tin điện tử của Cục Thủy sản và Kiểm ngư để doanh nghiệp chủ động tra cứu.

Thông tư áp dụng cho tất cả các tổ chức, cá nhân tham gia vào chuỗi cung ứng từ khai thác, nuôi trồng đến chế biến và xuất khẩu thủy sản sang Mỹ, bao gồm cả các lô hàng đi qua nước thứ ba trước khi vào Mỹ (nếu có yêu cầu).

Cũng theo Thông tư mới này, thẩm quyền cấp COA được giao cho cơ quan quản lý nhà nước về thủy sản cấp tỉnh. Việc tiếp nhận hồ sơ cũng được đa dạng hóa, cho phép các tổ chức, cá nhân nộp trực tiếp, qua bưu chính hoặc trực tuyến trên Cổng Dịch vụ công quốc gia.

Trong quá trình thẩm định, cơ quan cấp COA sẽ đối chiếu thông tin với cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia, cơ sở dữ liệu nuôi trồng thủy sản, cũng như danh sách các loài và nghề cá bị Hoa Kỳ cấm nhập khẩu do Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) công bố.

Để đảm bảo thuận lợi trong xuất khẩu, trong thời gian tới, các doanh nghiệp cần chủ động rà soát chuỗi cung ứng, cập nhật danh sách loài và mã HTS phải có COA, phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý địa phương để hạn chế rủi ro ách tắc khi xuất khẩu sang một trong những thị trường khó tính nhất thế giới.