Báo động chứng ăn vô độ ở người trẻ: Hệ lụy nguy hiểm từ ăn mất kiểm soát và hành vi bù trừ tiêu cực

“Vòng lặp” bệnh lý vì áp lực giảm cân

Bác sĩ Ngô Tuấn Khiêm, Viện Sức khỏe tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai) cho biết, ăn vô độ tâm thần (Bulimia Nervosa) là một chứng rối loạn ăn uống nghiêm trọng. Đặc trưng của bệnh là các đợt tiêu thụ một lượng thức ăn lớn lặp đi lặp lại, ngay sau đó là các hành vi bù trừ không phù hợp (như tự gây nôn, lạm dụng thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu, nhịn ăn hoặc tập thể dục quá mức) nhằm mục đích ngăn ngừa việc tăng cân. Bệnh thường khởi phát ở tuổi vị thành niên hoặc đầu tuổi trưởng thành, trong đó nữ giới được chẩn đoán nhiều hơn nam giới.

Dù được cảnh báo từ nhiều năm trước, chứng ăn vô độ tâm thần ở người trẻ vẫn diễn biến phức tạp. Mới đây, Viện Sức khỏe tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai) đã tiếp nhận điều trị cho bệnh nhân Nguyễn Mai T. (21 tuổi, ở Tuyên Quang). Bác sĩ Phạm Thị Nguyệt Nga cho biết, bệnh nhân nhập viện trong tình trạng sợ tăng cân, ám ảnh cưỡng chế với thức ăn, thường xuyên nạp lượng lớn thực phẩm rồi tự gây nôn, thậm chí từng có hành vi tự gây thương tích.

Trước đó, do bị bạn bè chê bai về ngoại hình, T thường xuyên nhịn ăn, uống trà và cà phê để giảm cân. Những áp lực tâm lý cũng khiến bệnh nhân căng thẳng trong quan hệ gia đình và có hành vi rạch tay để giải tỏa cảm xúc. Khi áp lực xung quanh từ việc học và bạn bè ngày càng tăng, bệnh nhân bắt đầu có đợt ăn một lượng lớn thức ăn, thường là bữa nhiều năng lượng (cơm trắng, cơm rang, món có thịt, cá) kèm trà, bánh quy và đồ ăn vặt như khoai tây chiên.

Việc ăn uống giúp T dễ chịu trong chốc lát, nhưng ngay sau đó cô phải tự gây nôn và tập luyện quá mức để bù trừ. Tình trạng nặng dần với khoảng từ 8 đến 10 cơn/tuần, gần đây xuất hiện gần như hằng ngày khiến T bị rối loạn kinh nguyệt và hạ kali máu nghiêm trọng.

Đáng chú ý, nam giới cũng có thể là nạn nhân nhưng dễ bị bỏ qua và nhầm lẫn. Một trường hợp được bác sĩ Ngô Tuấn Khiêm chia sẻ là nam sinh viên năm thứ hai đại học có biểu hiện ăn lượng thức ăn gấp 2 đến 3 lần bình thường (ăn hết hai suất cơm vẫn tiếp tục ăn thêm).

Khi đi học xa nhà, nam bệnh nhân hoàn toàn mất kiểm soát việc ăn uống. Nam sinh nhập viện khi đã bị hạ kali máu, đối mặt với nguy cơ rối loạn điện giải. Trường hợp này cho thấy những bất thường trong ăn uống ở nam giới rất dễ bị nhầm lẫn với thói quen sinh lý thông thường.

Nhận diện sớm để ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm

Chia sẻ về nguyên nhân dẫn tới chứng ăn vô độ tâm thần, bác sĩ Ngô Tuấn Khiêm cho hay: "Bệnh liên quan đến nhiều yếu tố như di truyền, sinh học, tâm lý và môi trường xã hội trong đó có sang chấn tâm lý, áp lực từ hình mẫu trên mạng xã hội...

Người bệnh thường rơi vào “vòng lặp” bệnh lý không lối thoát, bắt đầu từ việc nhịn ăn hoặc ăn kiêng quá mức dẫn đến kích thích cơn đói đỉnh điểm dẫn đến cuồng ăn, mất kiểm soát. Và khi xuất hiện cảm giác tội lỗi, xấu hổ vì chuyện ăn mất kiểm soát lại làm thúc đẩy hành vi bù trừ (tự nôn, lạm dụng thuốc, tập kiệt sức).

Khác với ăn nhiều thông thường, người mắc chứng này thường ăn rất nhanh, ăn khi không đói và ăn một mình vì xấu hổ. Người thân có thể nhận diện qua các dấu hiệu: Thường xuyên vào nhà vệ sinh ngay sau bữa ăn, ăn uống bí mật, nhịn ăn khắt khe xen kẽ các đợt ăn vô độ, lo lắng dai dẳng về hình thể. Theo tiêu chuẩn DSM-5-TR (Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần) bệnh được xác định khi cơn cuồng ăn và hành vi bù trừ xảy ra trung bình ít nhất 1 lần/tuần, kéo dài liên tục trong 3 tháng.

Bệnh diễn biến kín đáo nhưng có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Tình trạng tự gây nôn hoặc lạm dụng thuốc kéo dài gây tổn thương răng, rách đường tiêu hóa. Đặc biệt, hạ kali máu nặng sẽ dẫn đến yếu cơ, rối loạn nhịp tim, đe dọa tính mạng; cùng với đó là nguy cơ gặp phải tình trạng trầm cảm, lo âu, tự hại.

Để điều trị, bác sĩ sẽ căn cứ vào mức độ bệnh để phối hợp giữa liệu pháp nhận thức hành vi chuyên biệt (giúp thiết lập chế độ ăn đều đặn, điều chỉnh suy nghĩ sai lệch về hình thể), tư vấn dinh dưỡng, theo dõi chỉ số sinh hóa và dùng thuốc khi có chỉ định. Trong đó, gia đình có vai trò quan trọng. Việc lắng nghe, tránh trách móc hoặc quy kết người bệnh thiếu ý chí; đồng thời khuyến khích thăm khám chuyên khoa sẽ giúp người bệnh chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ.

Phát hiện sớm và điều trị phù hợp không chỉ giúp kiểm soát hành vi ăn uống mà còn hạn chế biến chứng thể chất, cải thiện sức khỏe tâm thần và chất lượng cuộc sống ở người trẻ.