[Chấn hưng, phát triển văn hóa trong Kỷ nguyên mới] Bài 3: Chưa phát huy hết tiềm năng

Thể chế hóa chính sách chưa theo kịp thực tiễn

Văn hóa Việt Nam là kết tinh những giá trị tốt đẹp của dân tộc trong tiến trình hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, là nguồn lực nội sinh quan trọng hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách, bản lĩnh người Việt Nam. Thực tiễn lịch sử cho thấy, mỗi thời kỳ đất nước phát triển mạnh mẽ đều gắn liền với sự phát triển rực rỡ về văn hóa. Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn chú trọng phát triển văn hóa và con người Việt Nam, kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới.

Trong thời kỳ đổi mới đất nước, tư duy và nhận thức về vai trò của văn hóa tiếp tục có những bước phát triển mới. Thể chế, chính sách được quan tâm, từng bước hoàn thiện. Nguồn lực đầu tư cho phát triển văn hóa được tăng cường. Các giá trị văn hóa thấm sâu vào mọi mặt của đời sống xã hội, khơi dậy truyền thống yêu nước, củng cố niềm tin và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Hội nhập quốc tế về văn hóa ngày càng được mở rộng, góp phần nâng cao tiềm lực, vị thế, uy tín, sức mạnh mềm của quốc gia.

Tuy nhiên, sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam vẫn còn hạn chế, bất cập và gặp không ít khó khăn, thách thức. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam cũng chỉ rõ, nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa chưa toàn diện và sâu sắc. Việc thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng thành chính sách, pháp luật của Nhà nước còn chậm, chưa đồng bộ, có mặt thiếu đột phá.

Theo lãnh đạo Bộ VHTT&DL, hệ thống chính sách, pháp luật của ngành đã được hoàn thiện một bước nhưng vẫn còn thiếu, một số lĩnh vực còn chưa có luật điều chỉnh như: lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, văn học, mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm... Một số chế độ, chính sách đã bất cập nhưng chậm được sửa đổi (chế độ chính sách cho văn nghệ sĩ, vận động viên thể thao…). Thêm vào đó, hiện nay, cả nước đang thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp nên trong quá trình tham mưu các văn bản liên quan đến địa phương về chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chương trình, đề án, dự án, thống kê… lĩnh vực văn hóa gặp rất nhiều khó khăn.

Theo Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ VHTT&DL) Phạm Cao Thái, công tác rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật ở một số nơi còn chưa được quan tâm đúng mức, thiếu tính chủ động. Điều này dẫn đến việc chậm thể chế hóa kịp thời những quan điểm, chủ trương của Đảng; một số văn bản phát sinh bất cập trong thực tiễn nhưng chậm được đề xuất sửa đổi, gây ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và quyền lợi của người dân, DN. Cùng với đó, do thiếu sự nghiên cứu bài bản hệ thống pháp luật hiện hành và các điều ước quốc tế, nhiều đề xuất chính sách đặc thù của ngành văn hóa đã không được các cơ quan chủ trì chấp thuận, dẫn đến các chính sách ưu đãi còn chung chung, thiếu sức thuyết phục.

Bên cạnh đó, sự bùng nổ các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới kéo theo sự xâm nhập của các yếu tố ngoại lai phản cảm, phi văn hóa gây xung đột giá trị và tác động tiêu cực đến việc gìn giữ và phát huy vai trò lịch sử, truyền thống văn hóa của dân tộc và xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện trong giai đoạn mới. Nguồn nhân lực văn hóa tồn tại nhiều bất cập. Cơ chế, chính sách chưa phát huy đầy đủ sức sáng tạo của các chủ thể, đặc biệt là đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ.

Ngoài ra, chính sách ưu đãi, tạo điều kiện phát triển các ngành công nghiệp văn hóa chưa được bổ sung, hoàn thiện kịp thời. Theo PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, công nghiệp văn hóa đang trở thành một trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển đất nước. “Chúng ta có chủ trương, chiến lược, nhận thức thống nhất về phát triển công nghiệp văn hóa, tuy nhiên điểm nghẽn lớn nhất không ở tầm nhìn mà ở thể chế” - PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương bày tỏ.

Nguồn lực đầu tư bị tắc nghẽn

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đánh giá, nhận thức và quyết tâm chính trị của một số cấp ủy Đảng, chính quyền về vai trò, nhiệm vụ xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam còn chưa đầy đủ và sâu sắc. Công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích có lúc, có nơi chưa được coi trọng đúng mức. Nguồn lực đầu tư cho tu bổ, giữ gìn di sản văn hóa còn thấp, nhất là trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể. Nhiều địa phương chưa quan tâm đúng mức về quy hoạch quỹ đất để xây dựng thiết chế văn hóa, thể thao.

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng cũng nêu rõ, một trong những hạn chế, đó là văn hóa chưa thực sự trở thành nguồn lực, sức mạnh nội sinh và động lực mạnh mẽ của sự phát triển. Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam chậm được làm rõ. Bên cạnh đó, đầu tư cho văn hóa còn thấp và dàn trải, nguồn lực chủ yếu dựa vào ngân sách Nhà nước. Công nghiệp văn hóa, dịch vụ văn hóa, du lịch phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, thị trường văn hóa chậm phát triển. Môi trường văn hóa chưa thật sự lành mạnh; đạo đức xã hội còn biểu hiện xuống cấp. Cơ hội tiếp cận và mức độ thụ hưởng thành quả phát triển văn hóa còn chênh lệch giữa các vùng, miền, tầng lớp Nhân dân.

Cùng với đó, chất lượng và số lượng đội ngũ cán bộ văn hóa, nhất là đội ngũ cán bộ quản lý, cán bộ cấp chiến lược, đội ngũ các nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành còn thiếu nhiều, chưa đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ. Theo Giám đốc Sở VH&TT TP Hồ Chí Minh Trần Thế Thuận, trong một thời gian dài, tư duy của chúng ta đôi khi vẫn coi văn hóa là phần "ngọn" đi sau sự phát triển kinh tế. Chúng ta thưởng quan niệm "Phải lo cơm áo gạo tiền trước, rồi mới lo đến ca múa nhạc, kịch nghệ". Đây là một tư duy cần phải thay đổi. Ông Trần Thế Thuận đánh giá, nhìn lại bức tranh đầu tư cho văn hóa tại Việt Nam nói chung và các đô thị lớn như TP Hồ Chí Minh nói riêng, chúng ta thấy những gam màu sáng tối đan xen. Chúng ta có những lễ hội lớn quy mô quốc gia và mang tầm ảnh hưởng quốc tế, những di sản được UNESCO vinh danh. Tuy nhiên, về những "khoảng trống" còn đang hiện diện, ông Trần Thế Thuận cho rằng, trước hết là khoảng trống về hạ tầng văn hóa xứng tầm. Suốt nhiều thập kỷ, trong khi các tòa nhà chọc trời, các khu đô thị thương mại mọc lên san sát, thì chúng ta chưa có nhiều công trình văn hóa mới mang tính biểu tượng. Hệ thống nhà hát, bảo tàng, thư viện phần lớn vẫn là những công trình cũ, hạn chế về công nghệ trưng bày. Chúng ta thiếu những quảng trường lớn, thiếu những không gian công cộng hiện đại để người dân thụ hưởng và sáng tạo văn hóa.

Cùng với đó là khoảng trống về cơ chế và nguồn lực. Mức đầu tư cho văn hóa từ ngân sách Nhà nước tuy có tăng qua các năm nhưng vẫn chưa tương xứng với yêu cầu thực tiễn. Nhưng quan trọng hơn hết, đó là cơ chế. Những quy định về quản lý tài sản công, về hợp tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực văn hóa còn nhiều rào cản, khiến nguồn lực xã hội hóa bị tắc nghẽn. Một thách thức nữa đặt ra là nguy cơ "xâm hại văn hóa" trên không gian mạng. Nếu chúng ta không đầu tư để đưa văn hóa Việt Nam lên nền tảng số, thanh thiếu niên sẽ chỉ tiêu thụ văn hóa đến từ nước ngoài, thần tượng nghệ sĩ nước ngoài và dần lãng quên đi nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc của Việt Nam.

Thủ tướng Phạm Minh Chính cho rằng, văn hóa cần được khai thác nhiều hơn phục vụ phát triển, văn hóa phải được đặt đúng vị trí, thực sự là một trụ cột. Bởi văn hóa là sức mạnh nội sinh; văn hóa soi đường cho quốc dân đi; truyền thống văn hóa - lịch sử cũng là một trong những thành tố cốt lõi cấu thành nên nền tảng tư tưởng, đường lối của chúng ta, cùng với chủ nghĩa Marx - Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh, được vận dụng sáng tạo, phù hợp với thực tiễn.

(Còn tiếp)