Phát triển di sản Hội hát chèo tàu Tổng Gối thành sản phẩm công nghiệp văn hóa

Loại hình nghệ thuật do cộng đồng Nhân dân Tổng Gối xưa sáng tạo

Những ngày qua, không gian di tích miếu Voi Phục, nơi thờ Văn Dĩ Thành và Lăng Văn Sơn, nơi yên nghỉ của ngài, cũng là nơi thực hành di sản Hội hát chèo tàu Tổng Gối từ thế kỷ XVII đến nay, được trang hoàng rực rỡ cờ hoa, tạo không khí vui tươi, phấn khởi. Cán bộ và người dân địa phương rộn ràng đón chờ Lễ công bố quyết định ghi danh Hội hát chèo tàu Tổng Gối vào danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể, diễn ra ngày 1/3/2026.

Trong tâm thức của người dân Tổng Gối xưa kia, Văn Dĩ Thành là một vị tướng tài có công đánh giặc. Văn Dĩ Thành đã lập đồn dinh ở cánh đồng phía Đông Nam làng Thượng Hội. Từ đây, ông đã mở những cuộc tấn công, dựa vào địa thế hai mặt đều có sông – sông Nhuệ và sông Hồng, nghĩa quân đã làm cho quân địch nhiều trận đại bại.

Trong một lần chiến đấu với quân giặc, ngài đã hy sinh vào ngày 12/3/1416. Tại nơi ngài hy sinh, người dân lập ngôi mộ và xây dựng lăng để thờ phụng, tôn ngài là Thành hoàng dựng miếu Voi Phục tại làng Thượng Hội làm nơi thờ phụng, các làng: Thuý Hội, Phan Long, Vĩnh Kỳ đều có đình thờ vọng. Các triều đại từ Hậu Lê (1620) đến triều Nguyễn (1924) đã ban cho ngài nhiều đạo sắc phong, tuy đã bị thất lạc nhiều đến nay vẫn còn lưu giữ được 40 đạo sắc phong.

Sau khi Văn Dĩ Thành mất, Nhân dân đã kết hợp những truyền thống ca hát vốn có của vùng đất này là hát chèo tàu (hay còn gọi là hát tàu tượng) và quy định thực hành các nghi lễ, hình thành nên lễ hội đặc biệt để tưởng nhớ ngài và là dịp để cộng đồng cùng tham gia, hưởng thụ các giá trị văn hóa.

Về thời gian ra đời và nguồn gốc của hát chèo tàu đến nay còn nhiều quan điểm khác nhau, song cần khẳng định đây là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian là sáng tạo của cộng đồng Nhân dân Tổng Gối xưa. Sự xuất hiện và phát triển của hát chèo tàu trên cơ sở đời sống văn hóa của cộng đồng địa phương được hình thành trong quá trình lao động, sản xuất của người dân và không ngừng được bồi đắp, hoàn thiện theo thời gian.

Lễ hội chèo tàu Tổng Gối được tổ chức lần đầu tiên vào vào năm 1683 từ ngày 15 - 21 tháng Giêng (âm lịch) tại lăng Văn Sơn. Trong khoảng 20 - 25 năm, dân làng sẽ chọn năm mưa thuận gió hòa, Nhân dân bốn thôn được mùa, dân khang vật thịnh để tổ chức lễ hội; lần sau cùng của triều đại phong kiến được tổ chức là năm 1922 (Nhâm Tuất).

Trong thời kỳ chiến tranh, Hội hát chèo tàu bị gián đoạn. Đến năm 1998, Lễ hội chèo tàu Tổng Gối được cộng đồng và chính quyền địa phương phục hồi. Lần tổ chức hội tiếp theo là năm 2015, 2024. Nhân dân địa phương thống nhất quy định 5 năm vào năm chẵn ngày sinh của Văn Dĩ Thành sẽ tổ chức lễ hội hàng Tổng. Không gian văn hóa chính của lễ hội là Khu di tích miếu Voi Phục và lăng Văn Sơn, thuộc xã thuộc làng Thượng Hội, xã Tân Hội, huyện Đan Phượng cũ, nay thuộc xã Ô Diên, TP Hà Nội.

Thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa

Hát chèo Tàu còn gọi là hát chèo thuyền là loại hình diễn xướng dân gian với những lời ca chúc Thánh với thứ tự: lễ trình - hát trình; hát dâng rượu, bài tàu - tượng; hát bỏ bộ; các bài lý; các bài ví. Không gian, đạo cụ và chủ thể diễn xướng liên tưởng đến những con thuyền chở quân đi đánh giặc. Đội chèo thuyền ấy là các bà, các mẹ, các chị đã quen sông nước. Có lẽ vậy mà đội hát chỉ có nữ gồm: 2 cái tàu, 4 quản tượng (là nữ đóng giả nam), ca nhi có độ tuổi từ 13 - 16 tuổi, 4 mẹ chiêu quân đại diện cho 4 làng được lựa chọn với những tiêu chuẩn và quy định riêng. Đôi thuyền rồng và đôi voi là đạo cụ đồng thời mang ý nghĩa biểu tượng.

Quy mô của hội hát chèo tàu Tổng Gối cũng như việc chuẩn bị công phu để tổ chức cho thấy tầm vóc quan trọng của di sản chèo tàu trong đời sống văn hóa của Nhân dân Tổng Gối xư kia cũng như ngày nay.

Về giá trị văn hóa, Hội hát chèo tàu Tổng Gối phản ánh truyền thống đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, thông qua thực hành lễ hội nhằm bày tỏ lòng biết ơn, tri ân tới danh tướng Văn Dĩ Thành; gửi gắm ước mong cuộc sống bình yên, hạnh phúc, dân khang vật thịnh.

Lễ hội là sinh hoạt văn hóa cộng đồng quan trọng của dân làng, để mỗi người cùng nhau chuẩn bị lễ vật, trò diễn, vui chơi, giao cảm, hưởng thụ các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể. Đồng thời phản ánh văn hóa của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước thông qua các lễ vật là sản vật từ nông nghiệp.

Toàn bộ diễn trình của lễ hội với sự quản lý, điều hành của cộng đồng Nhân dân 4 làng của xã Tân Hội cũ, nay thuộc xã Ô Diên với sự tham gia tự nguyện và đầy tính thiêng của người dân là những chất liệu sống động cho việc nghiên cứu lịch sử, xã hội học, nhân học, văn hóa học cũng như tâm lý học xã hội.

Về giá trị giáo dục, Lễ hội hát chèo tàu Tổng Gối được coi là cầu nối giữa quá khứ với hiện tại, là một trong những môi trường giáo dục truyền thống, văn hóa dân tộc cho lớp trẻ về lòng biết ơn, đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, từ đó vun đắp lòng tự hào về quê hương và hình thành ý thức về sự tiếp nối thế hệ trong chính cộng đồng.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc sắc, ngày 14/5/2025, Hội hát chèo tàu Tổng Gối, xã Ô Diên đã được Bộ VHTT&DL ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1351/QĐ-BVHTTDL. Lễ hội tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng Nhân dân, là di sản có bề dày lịch sử, giàu giá trị nghi lễ, được gìn giữ, phát huy liên tục qua nhiều thế hệ và khẳng định giá trị bền vững trong bối cảnh xã hội đương đại.

Chia sẻ với Kinh tế & Đô thị, nghệ nhân ưu tú Ngô Thị Thu - Chủ nhiệm Câu lạc bộ chèo tàu Tân Hội cho biết, bà con Nhân dân, đặc biệt là những người yêu mến, các thành viên câu lạc bộ đang thực hành truyền dạy hát chèo tàu vô cùng phấn khởi, xúc động khi loại hình nghệ thuật này được vinh danh, có cơ sở để bảo tồn, nhân rộng.

Lãnh đạo xã Ô Diên cho biết, trong tương lai, Hội hát chèo tàu Tổng Gối không chỉ là di sản phục vụ mục đích tâm linh, mà cần phải được nghiên cứu nghiêm túc, bài bản để nâng tầm trở thành biểu tượng di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu có chiều sâu, là một sản phẩm của công nghiệp văn hóa, mang lại giá trị kinh tế xanh cho Ô Diên.

Đây cũng là hướng đi đúng đắn theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam; đầu tư bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di sản văn hóa lồng ghép vào mục tiêu phát triển bền vững về môi trường, văn hoá, kinh tế, xã hội gắn với sinh kế cộng đồng, phát triển kinh tế di sản, góp phần hoàn thiện hệ sinh thái văn hóa.

Nói như PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Hà Nội là địa phương đầu tiên trên cả nước ban hành Nghị quyết chuyên đề về phát triển công nghiệp văn hóa, xác định đây là một động lực tăng trưởng mới. “Nhìn lại chặng đường vừa qua có thể thấy, văn hóa Thủ đô không chỉ được gìn giữ mà đang phát triển theo chiều sâu và ngày càng lan tỏa mạnh mẽ. Công nghiệp văn hóa từng bước khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng mới, đóng góp tích cực vào kinh tế - xã hội. Những kết quả đó cho thấy, văn hóa thực sự đang trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của Thủ đô trong giai đoạn phát triển mới” - PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhận định.