Chuyện từ hành lang chung cư

1. Câu chuyện dẫn dụ từ ký ức Hà Nội của đám giáo chức già chúng tôi trong những ngày tháng Chạp “năm hết Tết đến” bất chợt chạm đến những hành lang của các khu chung cư chất ngất tầng cao. Có thể bởi bao sự vụ xô xát, cãi cọ râm ran trong dư luận thời gian gần đây khiến thế hệ tóc pha khói sương muốn rành rõ cơn cớ.

Lục lại ký ức thì quả là từ những khu nhà tập thể cũ kỹ của vài chục năm trước cho đến các khu chung cư hiện đại hôm nay, hành lang chưa bao giờ thôi hiện hữu những ì xèo xoay quanh một câu chuyện quen thuộc: lấy diện tích dùng chung làm không gian riêng. Ở các khu tập thể xưa, hành lang vốn hẹp. Thế nhưng, nó vẫn bị “chia phần” bởi đủ thứ đồ đạc: bếp than tổ ong đỏ lửa suốt ngày, xoong nồi nấu nướng, giá để giày dép, chậu cây, thậm chí cả lồng gà, lồng chim… Hành lang trở thành phần nối dài của căn hộ, là “phòng bếp phụ”, “kho chứa đồ” bất đắc dĩ. Khi đó, câu chuyện lấn chiếm hành lang thường được lý giải bằng hoàn cảnh: nhà chật, người đông, thiếu thốn tiện nghi.

Thời gian trôi đi, đô thị đổi thay. Những khu chung cư mới mọc lên với hành lang rộng hơn, thang máy hiện đại hơn, hệ thống phòng cháy chữa cháy được thiết kế bài bản. Những câu chuyện cũ lại lặp lại theo một hình thức khác: bếp than tổ ong không còn, nhưng thay vào đó là xe đạp mini, xe tập đi của trẻ nhỏ, thùng carton, tủ giày, kệ để đồ, chậu cây cảnh… Hành lang tiếp tục bị xẻ nhỏ thành những khoảng không gian riêng tư không chính thức. Chỉ khác là nếu trước kia, sự lấn chiếm còn phần nào gắn với khó khăn về điều kiện sống, thì nay diễn ra ngay trong những khu nhà được xem là hiện đại, tiện nghi. Và cũng chính từ đó, không ít tranh cãi nảy lửa đã bùng lên. Có người bức xúc vì lối đi bị thu hẹp, nguy cơ cháy nổ gia tăng; có người khó chịu vì mùi hôi, tiếng ồn; có người lo lắng khi hành lang - lối thoát hiểm - bị đồ đạc chắn kín. Từ lời qua tiếng lại, nhiều vụ việc đã “leo thang” thành cãi vã, xô xát, thậm chí phải nhờ đến ban quản lý hoặc chính quyền can thiệp.

2. Ông bạn mấy chục năm gắn bó với sinh viên kiến trúc như đinh đóng cột: “Phải thẳng thắn nói rằng, tình trạng lấn chiếm hành lang chung cư không bắt nguồn từ thiết kế công trình, mà xuất phát chủ yếu từ ý thức sử dụng không gian chung của con người. Bởi lẽ, cùng một bản thiết kế, cùng một mặt bằng sử dụng, nhưng có nơi hành lang luôn thông thoáng, sạch sẽ; trong khi ở nơi khác, hành lang lại trở thành nơi để đồ bừa bãi của hộ gia đình. Sự khác biệt ấy không nằm ở bản vẽ kiến trúc, mà nằm ở cách con người lựa chọn ứng xử với không gian chung mà họ đang cùng nhau chia sẻ”.

Thì đúng là dù chung cư cũ hay mới, dù hành lang hẹp hay rộng, nếu thiếu ý thức tôn trọng cộng đồng, mọi không gian chung đều có thể bị “tư hữu hóa”. Khi mỗi người chỉ nghĩ đến sự tiện lợi của riêng mình - để thêm một đôi giày, đặt tạm một chiếc xe, bày một chậu cây, thì hành lang chung dần dần bị lấn chiếm một cách tự nhiên, không cần bất kỳ sự cho phép nào. Và khi ai cũng nghĩ “chỉ một chút thôi”, thì “một chút” của nhiều người cộng lại sẽ biến không gian chung thành một mớ hỗn độn.

Đáng nói hơn, hành lang chung cư không chỉ là lối đi, mà còn là không gian an toàn. Trong các tình huống khẩn cấp như cháy nổ, động đất, sự thông thoáng của hành lang có thể quyết định sự sống còn của cư dân chung cư. Đồng nghĩa, việc bày đồ đạc bừa bãi không chỉ gây mất mỹ quan, mà còn tiềm ẩn nguy cơ cản trở thoát hiểm, làm tăng rủi ro cho chính những người đang sinh sống tại đó. Vậy nhưng, đâu phải ai cũng ý thức đầy đủ về điều này, cho đến khi sự cố xảy ra.

Không thể phủ nhận vai trò của quy hoạch và thiết kế trong việc nâng cao chất lượng sống đô thị. Một hành lang đủ rộng, đủ sáng, đủ thông gió chắc chắn sẽ tạo điều kiện tốt hơn cho sinh hoạt chung. Tuy nhiên, cần thẳng thắn nhìn nhận rằng không một bản thiết kế kiến trúc nào đủ sức “chữa lành” những thói quen tùy tiện, và cũng không có hành lang nào đủ rộng để chứa đựng sự vô ý thức nếu con người không tự đặt ra giới hạn cho mình. Kiến trúc có thể tạo ra khung không gian, nhưng cách không gian ấy được sử dụng ra sao lại phụ thuộc hoàn toàn vào con người.

3. Rõ là nếp sống văn minh đô thị không được hình thành từ bê tông, thép hay mặt bằng kỹ thuật, mà nên hình hài từ ý thức, trách nhiệm và sự tôn trọng lẫn nhau giữa các cư dân. Đó là sự tự giác không lấn chiếm không gian chung, là thái độ sẵn sàng nhắc nhở nhau một cách ôn hòa, là tinh thần đặt lợi ích cộng đồng lên trên sự tiện lợi cá nhân. Khi mỗi người hiểu rằng hành lang chung không thuộc về riêng ai, mà là phần không gian sống của tất cả, thì những tranh chấp, bức xúc sẽ không còn cơn cớ để “lên tiếng” và râm ran trong cộng đồng.

Câu chuyện hành lang chung cư, suy cho cùng, không chỉ là câu chuyện về vài mét vuông lối đi, mà là câu chuyện về văn hóa ứng xử đô thị. Nó phản chiếu cách con người đối xử với không gian chung, và rộng hơn, là cách con người đối xử với nhau. Một đô thị văn minh không chỉ được đo bằng số lượng tòa nhà cao tầng hay mức độ hiện đại của hạ tầng, mà còn được đo bằng cách cư dân của nó tôn trọng những gì thuộc về cộng đồng.

Chỉ khi mỗi người tự ý thức rằng, giữ gìn hành lang chung chính là giữ gìn an toàn, trật tự và sự bình yên cho chính mình, thì hành lang mới thực sự trở lại đúng nghĩa của nó: một không gian chung, sạch sẽ, thông thoáng, không còn là điểm nóng của những xung đột âm ỉ. Và cũng chỉ khi đó, đô thị mới thực sự văn minh - không phải nhờ những khối bê tông cao vút, mà nhờ cách con người cư xử với nhau trong những không gian chung nhỏ bé nhưng đầy ý nghĩa ấy.