Dấu vết "số" và cái giá của niềm tin vào ẩn danh mạng

Ẩn danh - “không lộ tên” không đồng nghĩa với “không bị nhận diện”

Không gian mạng từng được xem là nơi con người có thể “giấu mình” phía sau màn hình. Việc sử dụng nickname, tài khoản ảo hay chế độ ẩn danh trên trình duyệt khiến nhiều người tin rằng danh tính cá nhân đã được che chắn an toàn. Thực tế, niềm tin này ngày càng trở nên mong manh khi Internet bước sang giai đoạn vận hành dựa trên dữ liệu và thuật toán.

Theo báo cáo Digital 2025 của DataReportal, Việt Nam hiện có hơn 77 triệu người dùng Internet, chiếm gần 78% dân số. Trung bình mỗi người dành khoảng 6 giờ mỗi ngày cho các hoạt động trực tuyến. Lượng dữ liệu phát sinh từ thói quen truy cập, tìm kiếm, tương tác của người dùng vì thế là vô cùng lớn và liên tục được ghi nhận.

Trong bối cảnh đó, khái niệm ẩn danh trên Internet đang bị hiểu sai. Từ góc độ chuyên môn, ông Vũ Ngọc Sơn, Trưởng Ban Nghiên cứu, tư vấn, phát triển công nghệ và Hợp tác quốc tế của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia cho rằng, nhiều người đang nhầm tưởng về khả năng che giấu danh tính của mình trên môi trường số.

“Chúng ta cứ nghĩ rằng đeo một chiếc mặt nạ giấu danh tính để lên mạng là xong, sẽ không ai biết mình là ai, không ai biết về những sở thích, thói quen riêng tư. Nhưng thực tế thì không phải như vậy”, ông Vũ Ngọc Sơn nhấn mạnh.

Theo ông Vũ Ngọc Sơn, ngay cả trong trường hợp người dùng không đăng nhập vào bất kỳ tài khoản nào, hệ thống kỹ thuật vẫn có thể ghi nhận các dấu vết thiết bị. Những điểm truy cập Wi Fi công cộng hoàn toàn có khả năng lưu lại địa chỉ IP, ID của điện thoại hoặc các thông tin kết nối khác. “Chỉ cần bạn kết nối mạng, dù chưa đăng nhập, hệ thống đã có thể biết bạn là ai ở mức độ nhất định”, ông Sơn thông tin.

Điều này cho thấy, việc “không lộ tên” không đồng nghĩa với việc “không bị nhận diện”. Trên thực tế, dấu vết kỹ thuật đã đủ để xác định người dùng trong nhiều trường hợp, đặc biệt khi dữ liệu được thu thập và lưu trữ trong thời gian dài.

Dữ liệu hành vi và chân dung số của người dùng

Không chỉ dừng lại ở các thông tin kỹ thuật, việc nhận diện con người trên không gian mạng ngày nay còn dựa nhiều vào dữ liệu hành vi. Đây là dạng dữ liệu được tạo ra một cách tự nhiên trong quá trình người dùng tương tác với Internet, từ thói quen truy cập website, cách sử dụng ngôn ngữ, cho tới các hình ảnh, nội dung được chia sẻ.

Chuyên gia Hiệp hội an ninh mạng cho biết, tương tự như ngoài đời thực, nơi con người có thể bị nhận ra qua dáng đi hay phong cách quen thuộc, trên môi trường số, các hành vi lặp lại cũng đủ để phác họa nên một chân dung tương đối rõ ràng. Người dùng có thể sử dụng chế độ ẩn danh, nhưng vẫn truy cập những trang web quen thuộc, vẫn giữ giọng văn đặc trưng, vẫn đăng tải hình ảnh tại những địa điểm thường xuyên lui tới.

“Khi các cỗ máy thu thập dữ liệu hành vi và liên kết chúng lại với nhau, chúng hoàn toàn có thể chỉ ra rằng đó chính là bạn”, ông Vũ Ngọc Sơn cảnh báo. Theo chuyên gia, ngay cả khi không có tên thật hay tài khoản cụ thể, chân dung số của một người vẫn có thể được dựng lên tương đối đầy đủ thông qua thói quen, ngôn ngữ và hành vi lặp lại.

Thực tế, nhiều nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra mức độ nhạy cảm của dữ liệu hành vi. Báo cáo của MIT Technology Review cho thấy, chỉ với một số lượng rất nhỏ dữ liệu vị trí và thói quen truy cập, hệ thống phân tích có thể xác định danh tính cá nhân với độ chính xác cao. Điều này lý giải vì sao các nền tảng số ngày càng coi dữ liệu hành vi là tài sản có giá trị.

Chính vì vậy, không gian mạng đang trở thành môi trường tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với quyền riêng tư. Việc “không định danh” không đồng nghĩa với việc an toàn tuyệt đối. Ngược lại, dữ liệu hành vi đôi khi phản ánh con người thật rõ ràng hơn cả những thông tin cá nhân truyền thống như tên hay số điện thoại.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, dữ liệu trở thành nền tảng của kinh tế số, vấn đề đặt ra là người dùng cần thay đổi cách tiếp cận đối với an toàn thông tin cá nhân. Như các chuyên gia khuyến nghị, điều quan trọng không nằm ở việc cố gắng “giấu mặt”, mà là hiểu rõ cách dữ liệu được thu thập, cách hành vi bị theo dõi và chủ động kiểm soát những gì mình để lại trên Internet.

Khi nhận thức đúng rằng ẩn danh chỉ là một ảo giác, người dùng sẽ thận trọng hơn trong từng hành vi số. Đây cũng là yếu tố then chốt để xây dựng một không gian mạng an toàn, minh bạch và bền vững trong kỷ nguyên chuyển đổi số.