Gỡ “điểm nghẽn” cơ chế, tăng tốc phát triển đường sắt đô thị

Để làm rõ những đổi mới về cơ chế, phương thức quản lý và giải pháp bảo đảm tiến độ, phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã trao đổi với Phó Trưởng ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội Nguyễn Bá Sơn, lãnh đạo đơn vị được giao làm chủ đầu tư các dự án đường sắt đô thị.

Áp dụng cơ chế phân cấp, phân quyền

- Thành phố Hà Nội đang triển khai đồng thời 5 dự án đường sắt đô thị với mục tiêu hoàn thành vào năm 2030. Với vai trò chủ đầu tư, Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội (MRB) được giao những nhiệm vụ trọng tâm nào, thưa ông?

- MRB được giao làm chủ đầu tư 5 tuyến đường sắt đô thị gồm các tuyến số 1, 2, 8, 10 và 14 theo hình thức hợp đồng chìa khóa trao tay (Turnkey), với tổng chiều dài dự kiến khoảng 253,5km và 163 nhà ga.

Đây là chương trình đầu tư công có quy mô đặc biệt lớn, yêu cầu kỹ thuật, công nghệ phức tạp, trong khi Việt Nam chưa có nhiều kinh nghiệm và chưa làm chủ hoàn toàn một số lĩnh vực. Việc triển khai đồng thời 5 tuyến với tiến độ cấp bách, cùng với lần đầu áp dụng hợp đồng Turnkey trong dự án đầu tư công ngành Đường sắt, đặt ra nhiều thách thức đối với công tác tổ chức, quản lý.

Với vai trò chủ đầu tư, MRB chịu trách nhiệm quản lý, điều hành toàn diện quá trình thực hiện dự án, từ chuẩn bị đầu tư, khảo sát, thiết kế, thi công, lắp đặt thiết bị đến chạy thử, đánh giá an toàn hệ thống, nghiệm thu và bàn giao đưa vào khai thác. Đồng thời, MRB là đầu mối điều phối giữa nhà thầu với các sở, ban, ngành, chính quyền địa phương và cơ quan trung ương; tham mưu tháo gỡ khó khăn về cơ chế, chính sách, thủ tục đầu tư, xây dựng và phối hợp huy động nguồn lực cho dự án.

- Từ thực tiễn triển khai, ông có thể cho biết những cơ chế nào cần được phân cấp, phân quyền hoặc bổ sung để rút ngắn thủ tục đầu tư, xây dựng và tạo điều kiện cho chủ đầu tư chủ động xử lý công việc?

- Nhằm tháo gỡ vướng mắc và đáp ứng yêu cầu tiến độ của các dự án có quy mô chưa từng có tiền lệ, HĐND thành phố Hà Nội đã ban hành Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND ngày 4-11-2026 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư xây dựng một số tuyến đường sắt đô thị trên địa bàn thành phố Hà Nội. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 14-11-2026, tập trung vào những vấn đề trọng tâm trong quá trình triển khai.

Trước hết là đơn giản hóa thủ tục giải phóng mặt bằng và di dời hạ tầng kỹ thuật. Theo Điều 8, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thu hồi đất và di chuyển hạ tầng kỹ thuật được thực hiện trực tiếp trên cơ sở nhiệm vụ dự án và quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 hoặc quy hoạch tổng mặt bằng, không phải lập, phê duyệt dự án đầu tư thành phần giải phóng mặt bằng. Cơ chế này cho phép triển khai cuốn chiếu, quy hoạch được phê duyệt đến đâu thì thực hiện đến đó; đồng thời phân cấp cho UBND cấp xã, phường chủ động triển khai và chịu trách nhiệm về tiến độ bàn giao mặt bằng.

Nghị quyết cũng xác lập rõ hơn quyền hạn, trách nhiệm trong quản lý hợp đồng Turnkey. Nhà thầu chiến lược được chủ động trong khảo sát, lập thiết kế kỹ thuật tổng thể, lựa chọn công nghệ và tổ chức thi công, đồng thời chịu trách nhiệm về tiến độ, chất lượng, an toàn hệ thống. Chủ đầu tư tập trung vào kiểm tra, giám sát và đánh giá việc tuân thủ.

Về tài chính, theo Điều 6 và Điều 10, UBND thành phố Hà Nội được chủ động quyết định, điều chỉnh cơ cấu nguồn vốn và phương án huy động vốn. Nhà thầu chiến lược phải mở tài khoản thanh toán tiền tạm ứng, thanh toán tại ngân hàng thương mại có trụ sở ở Hà Nội; chủ đầu tư được nhận báo cáo số dư và sao kê giao dịch định kỳ 2 tuần/lần để kiểm soát dòng tiền. Nguồn lực từ khai thác quỹ đất, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) và các nguồn hợp pháp khác cũng được xác định là kênh bổ sung cho chương trình đầu tư.

Đáng chú ý, Điều 14 quy định cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý đối với người tham gia xây dựng, ban hành, thi hành nghị quyết trong trường hợp không vụ lợi, thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục nhưng vẫn xảy ra thiệt hại do yếu tố khách quan hoặc biến động thị trường. Đây là hành lang pháp lý nhằm tạo điều kiện để cán bộ chủ động, sáng tạo và dám chịu trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ.

- Với mô hình hợp đồng chìa khóa trao tay (Turnkey) đã ký với Liên danh Vinhomes-SGC, MRB phối hợp và phân định trách nhiệm với tổng thầu như thế nào để bảo đảm tiến độ, chất lượng và hiệu quả đầu tư, thưa ông?

- Hợp đồng Turnkey áp dụng mẫu hợp đồng FIDIC (bộ hợp đồng mẫu tiêu chuẩn quốc tế trong lĩnh vực xây dựng và kỹ thuật), đòi hỏi phân định rõ quyền, nghĩa vụ và cơ chế kiểm soát giữa chủ đầu tư với nhà thầu chiến lược.

Theo đó, Liên danh Vinhomes-SGC chịu trách nhiệm từ khảo sát, lập thiết kế kỹ thuật tổng thể (FEED), thi công xây dựng, lắp đặt thiết bị, chạy thử đến nghiệm thu, bàn giao đưa vào vận hành thương mại. Nhà thầu đồng thời chịu trách nhiệm về chất lượng, tiến độ, an toàn công trình, vệ sinh môi trường và các rủi ro thuộc phạm vi hợp đồng.

MRB thực hiện vai trò kiểm tra, giám sát, đánh giá việc tuân thủ và kiểm soát an toàn hệ thống; hỗ trợ, tháo gỡ vướng mắc cho nhà thầu. Chủ đầu tư vẫn giữ quyền cảnh báo và từ chối nghiệm thu nếu nhà thầu không khắc phục những sai sót đã được phát hiện.

Về giá hợp đồng, mức giá bình quân đối với các đoạn tuyến đi ngầm không vượt quá 120 triệu USD/km, chưa bao gồm thuế VAT, dự phòng ngoài gói thầu, giải phóng mặt bằng, công năng lưỡng dụng và các chi phí thuộc trách nhiệm chủ đầu tư; đồng thời không vượt sơ bộ nhu cầu vốn trong nhiệm vụ thực hiện dự án.

Việc điều chỉnh giá căn cứ vào kết quả kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước đối với các khoản mục chi phí chìa khóa trao tay trong tổng mức đầu tư tại Báo cáo nghiên cứu khả thi. Nếu kết quả kiểm toán bằng hoặc cao hơn giá đã ký thì giữ nguyên; nếu thấp hơn thì điều chỉnh giảm theo giá trị được xác định.

Kết nối đồng bộ các tuyến

- Đường sắt đô thị đòi hỏi công nghệ hiện đại và khả năng kết nối đồng bộ giữa các tuyến. MRB sẽ kiểm soát vấn đề này như thế nào để tránh phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài?

- Yêu cầu đặt ra là các tuyến đường sắt đô thị phải kết nối thành một mạng lưới thống nhất, đồng thời bảo đảm khả năng tự chủ công nghệ. Vì vậy, nhà thầu chiến lược khi lựa chọn đơn vị cung cấp công nghệ phải đáp ứng yêu cầu chuyển giao thực chất, hướng tới mục tiêu làm chủ công nghệ, bảo đảm tính tự chủ và khả năng nâng cấp trong tương lai.

Để tránh phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất, hợp đồng giữa nhà thầu chiến lược với các nhà thầu phụ và nhà cung cấp công nghệ phải quy định rõ quyền quản lý, sử dụng, khai thác và nghĩa vụ bàn giao dữ liệu, tài liệu kỹ thuật, giao diện kết nối, cấu hình hệ thống cùng các thành phần cần thiết cho việc vận hành, bảo trì, sửa chữa và nâng cấp.

Các dự án cũng phải được số hóa trong toàn bộ vòng đời, từ khảo sát, thiết kế, đầu tư xây dựng đến nghiệm thu, quản lý tài sản, vận hành và bảo trì; áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM), hệ thống thông tin địa lý (GIS) và bản sao số (Digital Twin). Nhà thầu có trách nhiệm bảo đảm khả năng kết nối, liên thông và chuyển giao dữ liệu, phần mềm, hệ thống công nghệ thông tin, công nghệ vận hành, qua đó bảo đảm quyền chủ động của thành phố khi tiếp nhận, quản lý các tuyến đường sắt đô thị.

- Để hoàn thành 5 tuyến vào năm 2030, MRB kiến nghị thành phố ưu tiên tháo gỡ những khó khăn nào và xác định trách nhiệm của chủ đầu tư ra sao, thưa ông?

- Trên cơ sở Nghị quyết của HĐND thành phố, MRB kiến nghị UBND thành phố sớm ban hành các quy định cụ thể về giải phóng mặt bằng, di dời hạ tầng kỹ thuật, kiểm soát thanh toán, chuyển đổi số, quản lý dữ liệu, tiếp nhận chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân sự vận hành, bảo trì. Đồng thời, cần có cơ chế kiện toàn tổ chức bộ máy, thu hút và đãi ngộ chuyên gia chất lượng cao để đáp ứng yêu cầu chuyên môn và khối lượng công việc lớn.

Các sở, ban, ngành và chính quyền địa phương có tuyến đường sắt đi qua cần tăng cường phối hợp, ưu tiên cơ chế liên ngành theo hướng “luồng xanh”, rút ngắn thời gian thẩm định, phê duyệt hồ sơ quy hoạch, thiết kế và phương án tổ chức giao thông nhưng vẫn bảo đảm chất lượng. Đặc biệt, cần đẩy nhanh giải phóng mặt bằng, di dời công trình hạ tầng kỹ thuật ngầm, nổi để bàn giao mặt bằng đúng tiến độ cho nhà thầu.

Về phía nhà thầu chiến lược, yêu cầu đặt ra là huy động tối đa nguồn lực tài chính, thiết bị thi công hiện đại và nhân lực; đồng thời có sự tham gia trực tiếp của các tổ chức tư vấn, chuyên gia quốc tế giàu kinh nghiệm trong triển khai các dự án đường sắt đô thị quy mô lớn.

- Trân trọng cảm ơn ông!