Khi di sản trở thành sức mạnh nội sinh của vùng đất Tuyên Quang

Di sản sống giữa đời thường

Giữa nhịp sống hiện đại, những giá trị văn hóa truyền thống ở Tuyên Quang vẫn hiện hữu sinh động, không phải như dấu tích quá khứ, mà như một phần tự nhiên của đời sống hôm nay. Đó không phải là sự gìn giữ tự phát mà là kết quả của quá trình định hướng bài bản, xuyên suốt từ các nghị quyết của Trung ương đến chương trình hành động cụ thể của tỉnh, với quan điểm nhất quán: bảo tồn văn hóa phải bắt nguồn từ cộng đồng, lấy người dân làm chủ thể để di sản được “sống” và được trao truyền bền bỉ.

Một minh chứng rõ nét là Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn, được tổ chức theo quy mô cấp tỉnh ngày 5/12/2025 tại thôn My Bắc, xã Tân Trịnh. Khi màn đêm buông xuống giữa núi rừng, ánh lửa bập bùng thắp sáng không gian lễ hội, tiếng trống, tiếng chiêng vang lên dồn dập. Những chàng trai Pà Thẻn chân trần bước trên than hồng rực cháy, trong tiếng reo hò của người dân và du khách. Ẩn sau những bước nhảy thách thức giới hạn con người ấy là chiều sâu văn hóa - tâm linh của một cộng đồng gắn bó mật thiết với thiên nhiên, với niềm tin vào sức mạnh tinh thần và sự che chở của thần linh.

Với những giá trị độc đáo đó, Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2012 và được tổ chức thường niên vào ngày 16/10 âm lịch. Lễ hội gắn liền với nghi lễ truyền nghề thầy cúng, đồng thời là dịp cảm tạ thần linh đã phù hộ cho dân làng mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Chính sự tham gia chủ động của cộng đồng đã giúp lễ hội giữ được tính nguyên bản, không bị “sân khấu hóa”, đồng thời tạo sức hút tự nhiên đối với du khách.

Không chỉ trong lễ hội, di sản văn hóa còn sống động trong đời sống thường ngày của đồng bào các dân tộc. Ở xã Bạch Xa, dù điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, tiếng đàn Tính, điệu hát Then vẫn ngân vang trong những buổi sinh hoạt cộng đồng. Đây không chỉ là nơi truyền dạy văn hóa dân tộc mà còn là không gian gắn kết, sẻ chia, giúp chị em thêm yêu và tự hào về bản sắc của mình. Khi tiếng đàn Tính, điệu Then cất lên, mọi người như hòa làm một, ai cũng ý thức rõ hơn trách nhiệm gìn giữ di sản của dân tộc.

Từ những mô hình cụ thể ấy, có thể thấy các nghị quyết về văn hóa của tỉnh đã từng bước đi vào đời sống, tạo điều kiện để di sản được trao truyền tự nhiên, bền vững ngay trong cộng đồng - nơi văn hóa sinh ra và được nuôi dưỡng.

Nền tảng cho phát triển bền vững

Tuyên Quang là vùng đất có không gian văn hóa rộng lớn, đa dạng và giàu bản sắc, nơi hội tụ nhiều vùng văn hóa, nhiều dân tộc anh em cùng hệ thống lễ hội phong phú, các loại hình di sản vật thể và phi vật thể đặc sắc. Trên mảnh đất này, các giá trị văn hóa truyền thống hòa quyện với chiều dài lịch sử cách mạng, tạo nên bản sắc riêng có của quê hương.

Toàn tỉnh hiện có 794 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh; trong đó có 3 di tích quốc gia đặc biệt gồm Khu di tích lịch sử Tân Trào, Khu di tích lịch sử Kim Bình và Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Na Hang - Lâm Bình. Với hơn 435 di tích lịch sử cách mạng, kháng chiến, Tuyên Quang được ví như “bảo tàng cách mạng”, nơi lưu giữ những “địa chỉ đỏ” có ý nghĩa đặc biệt trong giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ.

Bên cạnh di sản vật thể, kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của tỉnh cũng hết sức phong phú. Tuyên Quang hiện có một di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh năm 2019, cùng 17 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến nay, tỉnh đã kiểm kê được 871 di sản văn hóa phi vật thể; trong đó có 53 di sản nằm trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, bao gồm lễ hội truyền thống, nghề thủ công, nghệ thuật trình diễn dân gian, tập quán xã hội - tín ngưỡng và tri thức dân gian. Đây chính là “tài sản mềm” vô giá, tạo nên sức hút riêng cho vùng đất.

Song hành với tiềm năng ấy là sự lãnh đạo, chỉ đạo xuyên suốt của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh trong việc cụ thể hóa các nghị quyết của Trung ương về văn hóa bằng những chương trình hành động, đề án phù hợp với điều kiện địa phương. Tuyên Quang xác định rõ văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là động lực nội sinh cho phát triển bền vững. Trên cơ sở đó, nhiều chủ trương được triển khai đồng bộ: ưu tiên nguồn lực tu bổ, tôn tạo di tích; hỗ trợ nghệ nhân; khuyến khích thành lập các câu lạc bộ văn hóa dân gian; đưa di sản vào trường học và sinh hoạt cộng đồng.

Những nỗ lực ấy đã mang lại hiệu quả rõ nét. Di sản văn hóa được bảo tồn gắn với phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững, lấy văn hóa bản địa làm trung tâm. Hệ thống làng văn hóa du lịch cộng đồng từng bước hình thành, giúp du khách không chỉ tham quan, nghỉ dưỡng mà còn trải nghiệm không gian văn hóa sống động: tiếng đàn Tính vang giữa núi rừng, làn điệu Soọng cô, Páo dung đằm thắm; những nếp nhà sàn truyền thống; nghề thủ công, ẩm thực đặc trưng. Năm 2025, du lịch Tuyên Quang ước đón khoảng 3,9 triệu lượt khách, vượt mục tiêu đề ra, trong đó du lịch văn hóa tiếp tục là điểm nhấn.

Giữ vai trò nòng cốt trong công tác bảo tồn và trao truyền di sản là đội ngũ nghệ nhân dân tộc thiểu số. Toàn tỉnh hiện có 46 nghệ nhân được Nhà nước phong tặng danh hiệu; riêng năm 2025, Tuyên Quang tiếp tục đề nghị xét tặng 32 nghệ nhân ưu tú và một nghệ nhân Nhân dân. Đây không chỉ là sự ghi nhận xứng đáng mà còn là động lực để những “ký ức sống” của văn hóa dân tộc tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa.

Giữa đại ngàn Tuyên Quang hôm nay, tiếng đàn Tính vẫn ngân vang trong nếp nhà sàn, ngọn lửa thiêng trong Lễ hội Nhảy lửa vẫn cháy sáng trong niềm tin cộng đồng. Giữ gìn và phát huy di sản không chỉ là trách nhiệm với quá khứ, mà còn là sự lựa chọn cho tương lai. Khi văn hóa được đặt vào vị trí trung tâm của phát triển, di sản được bảo tồn và phát huy đúng hướng, đó chính là nền tảng tinh thần vững chắc, là nguồn lực nội sinh bền bỉ để Tuyên Quang phát triển hài hòa - hiện đại nhưng không đánh mất cội nguồn.