Luật Thủ đô: Tạo đột phá thể chế để Hà Nội bứt phá

Tuy nhiên, từ thực tiễn quy hoạch, phát triển đô thị, khu công nghệ cao đến quản trị Thành phố, nhiều vướng mắc, độ trễ và sự chồng lấn pháp luật đã bộc lộ, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sửa đổi Luật Thủ đô theo hướng đồng bộ, hiện đại và có tầm nhìn dài hạn.

“Cuộc cách mạng thể chế” trong quy hoạch và phát triển đô thị

Đánh giá tổng thể việc thi hành Luật Thủ đô 2024 trong lĩnh vực quy hoạch, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội Trần Quang Tuyên cho rằng, Luật mới là bước chuyển căn bản so với Luật Thủ đô 2012. Nếu như Luật cũ chủ yếu mang tính nguyên tắc, định hướng, thì Luật Thủ đô 2024 đã mở ra một “cuộc cách mạng về thể chế”, tạo cơ sở pháp lý để tháo gỡ trực tiếp những điểm nghẽn kéo dài của Thủ đô.

Theo Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Trần Quang Tuyên, Luật Thủ đô 2024 thể hiện rõ ba đột phá cốt lõi. Thứ nhất là chuyển mạnh từ cơ chế “trình duyệt” sang “tự quyết”, khi trao quyền cho chính quyền Thành phố quyết định điều chỉnh cục bộ quy hoạch theo Khoản 3 Điều 17. Thứ hai là lần đầu tiên Luật thiết lập công cụ pháp lý rõ ràng để bảo tồn và phát huy giá trị kiến trúc, cho phép HĐND Thành phố ban hành danh mục các khu vực, công trình kiến trúc có giá trị theo Khoản 4 Điều 21, góp phần giải quyết mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển. Thứ ba là luật hóa các vấn đề “nóng” của đô thị, đặc biệt là nội dung di dời các cơ sở gây ô nhiễm, không phù hợp quy hoạch ra khỏi nội đô theo Điều 18 và Điều 20.

Trong một năm qua, Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội đã tập trung “phủ kín” các khoảng trống pháp lý, từng bước biến những cơ chế ưu việt của Luật Thủ đô 2024 thành công cụ quản lý thực tế. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành cũng bộc lộ nhiều thách thức đáng chú ý.

Một trong những vấn đề nổi bật là độ trễ của chính sách. Dù Nghị quyết số 34/2024/NQ-HĐND đã được ban hành, song đến nay chưa có trường hợp điều chỉnh quy hoạch cục bộ nào được phê duyệt theo Luật mới. Bên cạnh đó, sự lệch pha giữa Luật Thủ đô 2024 với các luật, nghị quyết chuyên ngành ban hành sau cũng đặt ra không ít khó khăn. Điển hình là quy định về nhà ở xã hội, khi Luật Thủ đô yêu cầu lập và thẩm định nhiệm vụ quy hoạch chi tiết trước, trong khi Nghị quyết số 201/2025/QH15 lại cho phép cắt giảm thủ tục này. Tương tự, Luật Thủ đô chỉ phân quyền thẩm định quy hoạch cho Khu Công nghệ cao, trong khi Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024 đã mở rộng phân quyền cho toàn bộ các khu chức năng.

Đặc biệt, Nghị quyết số 258/2025/QH15 thí điểm cơ chế đặc thù cho các dự án lớn tại Hà Nội, cho phép lập đồng thời quy hoạch phân khu và quy hoạch chi tiết, đã cho thấy thực tiễn pháp lý đang “đi nhanh hơn” so với dự báo. Nếu áp dụng cứng nhắc Luật Thủ đô 2024, Thành phố có nguy cơ bị ràng buộc bởi các quy trình cũ, làm chậm cơ hội phát triển. Từ đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là thi hành Luật hiện hành mà cần sớm sửa đổi, đồng bộ hóa Luật Thủ đô một cách toàn diện.

Hướng tới giải quyết căn cơ các điểm nghẽn về hạ tầng, ùn tắc và ô nhiễm, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Trần Quang Tuyên nhấn mạnh yêu cầu tư duy đột phá với tầm nhìn 100 năm, đặt Thủ đô vào vị thế trung tâm dẫn dắt phát triển vùng.

Hai trụ cột lớn được xác định gồm hoàn thiện “bộ ba công cụ chiến lược”: sửa đổi Luật Thủ đô; sửa đổi Nghị quyết 15-NQ/TW của Bộ Chính trị; và xây dựng Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Song song với đó là việc định hình cấu trúc không gian đô thị theo mô hình “chùm đô thị đa cực - đa trung tâm”, với các đô thị vệ tinh có tính tự chủ cao, được kết nối bằng hệ thống giao thông tốc độ cao.

Cùng với đó, Hà Nội cần đẩy mạnh mô hình “đô thị nén” gắn với định hướng phát triển giao thông công cộng (TOD), giảm phụ thuộc vào xe cá nhân, tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất. Không gian đô thị cũng cần được tổ chức theo hướng “đa tầng - đa lớp”, khai thác mạnh không gian theo chiều đứng, phát triển các tổ hợp thương mại, dịch vụ, giao thông ngầm liên thông.

Theo Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Trần Quang Tuyên, quy hoạch không chỉ là công cụ kỹ thuật mà là công cụ quản trị nhà nước quan trọng để khơi thông nguồn lực và định hình tương lai Thủ đô. Hà Nội không chỉ xây dựng cho hơn 10 triệu dân mà còn mang trọng trách trở thành biểu tượng phát triển và đầu tàu của Vùng Thủ đô. Sở Quy hoạch - Kiến trúc cam kết phối hợp chặt chẽ với các sở, ngành, tham mưu “trúng, đúng, kịp thời”, bảo đảm quy hoạch không trở thành rào cản mà là động lực phát triển.

Khu công nghệ cao Hòa Lạc: Thực tiễn sinh động của phân cấp, phân quyền

Từ góc độ triển khai tại các khu công nghệ cao và khu công nghiệp, Phó Trưởng Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp Thành phố Hà Nội Đinh Trần Quân cho biết, ngay sau khi Luật Thủ đô được ban hành, Ban Quản lý đã chủ động quán triệt, phổ biến nội dung Luật đến cán bộ, người lao động và cộng đồng doanh nghiệp; đồng thời ban hành Kế hoạch theo dõi thi hành Luật trong năm đầu thực hiện.

Triển khai Điều 24 Luật Thủ đô, Ban Quản lý đã được phân cấp, ủy quyền thực hiện giao đất, cho thuê đất và quản lý đất đai tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc, quá trình thực hiện cơ bản thuận lợi, không phát sinh vướng mắc lớn. Ban cũng đã tham mưu HĐND Thành phố ban hành 5 nghị quyết quan trọng, tạo hành lang pháp lý cụ thể cho hoạt động quản lý, thu hút đầu tư, sử dụng tài sản công và phát triển nguồn nhân lực công nghệ cao.

Đáng chú ý, việc thực hiện Nghị quyết số 43/2024/NQ-HĐND đã giúp Ban Quản lý triển khai hiệu quả cơ chế thu tiền bồi thường giải phóng mặt bằng hoàn trả, với số thu cho ngân sách đạt khoảng 666 tỷ đồng. Nghị quyết số 07/2025/NQ-HĐND cũng góp phần tăng tính chủ động, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục về quy hoạch và cấp phép xây dựng tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc.

Tuy nhiên, theo Phó Trưởng Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp Thành phố Hà Nội Đinh Trần Quân, các cơ chế hiện hành vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển nhanh và bền vững khu công nghệ cao. Một số chính sách về khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo mới ban hành đang trong giai đoạn đầu triển khai, cần tiếp tục được hướng dẫn, cụ thể hóa. Bên cạnh đó, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính cho lao động nước ngoài còn thiếu ổn định, chủ yếu thực hiện theo cơ chế ủy quyền ngắn hạn, gây khó khăn cho doanh nghiệp và thu hút nhân lực chất lượng cao.

Từ thực tiễn đó, Ban Quản lý đề xuất 6 nhóm chính sách trọng tâm để sửa đổi Luật Thủ đô, trong đó nhấn mạnh việc hình thành hệ sinh thái công nghệ cao đồng bộ; phát triển hạ tầng xã hội, nhà ở, dịch vụ tiện ích chất lượng cao; xây dựng chính sách ưu đãi “thiết kế theo yêu cầu” để thu hút các tập đoàn công nghệ lớn và thí điểm mô hình hoạt động kép của Ban Quản lý.

Tăng phân quyền, đổi mới quản trị, dẫn dắt phát triển vùng

Ở góc độ điều hành chung của Thành phố, Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, Phó Chủ tịch Thường trực UBND Thành phố Hà Nội Dương Đức Tuấn khẳng định, việc sửa đổi Luật Thủ đô nhằm xây dựng thể chế đặc thù, vượt trội, tăng cường phân quyền, tạo động lực đột phá để Hà Nội phát triển nhanh và bền vững. Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) gồm 5 chương, 41 điều, thể chế hóa 4 nhóm cơ chế với 31 chính sách cụ thể, tập trung trao quyền mạnh mẽ hơn cho Thành phố trong tổ chức bộ máy, ngân sách, đầu tư, quản lý tài nguyên và thí điểm các cơ chế vượt luật.

Luật cũng hướng tới đổi mới quản trị đô thị hiện đại, dựa trên công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo; đơn giản hóa thủ tục, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đồng bộ với Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm.

Từ phía cơ quan Trung ương, đại diện Bộ Xây dựng cho rằng, Luật Thủ đô 2024 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để Hà Nội tiếp cận quy hoạch theo hướng tích hợp đa ngành, liên kết vùng và phát triển bền vững. Bộ Xây dựng kiến nghị khi sửa đổi Luật cần làm rõ hơn vai trò của quy hoạch tổng thể Thủ đô, mối quan hệ giữa các cấp quy hoạch, đồng thời bổ sung các quy định về khai thác không gian ngầm, phát triển đô thị thông minh và hạ tầng số.

Thực tiễn một năm thi hành Luật Thủ đô cho thấy, những đề xuất từ các lĩnh vực quy hoạch, khu công nghệ cao và quản trị đô thị chính là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện Luật Thủ đô (sửa đổi), đáp ứng yêu cầu phát triển Thủ đô trong giai đoạn mới.