Môn thứ 3 - kỳ thi lớp 10: Đến lúc cần một lựa chọn thống nhất

Môn thứ 3 đang là phương án mở

Mùa tuyển sinh năm học 2026 - 2027 là năm thứ hai cả nước thực hiện tuyển sinh THCS và THPT theo Thông tư số 30/2024/TT-BGDĐT do Bộ GD&ĐT ban hành ngày 30/12/2024. Theo quy định này, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 gồm 3 bài thi: Toán, Ngữ văn và môn thi/bài thi thứ 3. Đối với môn thi/bài thi thứ 3, Bộ không quy định cứng mà trao quyền chủ động cho các địa phương, với điều kiện môn thi thứ 3 phải được công bố sau khi kết thúc học kỳ I và chậm nhất là ngày 31/3 hàng năm, đồng thời không được lặp lại quá 3 năm liên tiếp.

Chủ trương mở này nhằm tạo điều kiện để các địa phương linh hoạt trong tổ chức tuyển sinh, phù hợp với điều kiện dạy học và định hướng giáo dục của từng vùng. Việc này khiến bức tranh lựa chọn môn thi thứ 3 trở nên đa dạng hơn, thậm chí khác biệt đáng kể giữa các địa phương.

Tính đến ngày 13/1, đã có ít nhất 6 địa phương trên cả nước công bố môn thi thứ 3 trong kỳ tuyển sinh vào lớp 10 năm 2026. TP Hồ Chí Minh và Đà Nẵng là hai địa phương đầu tiên đưa ra quyết định, cùng lựa chọn Ngoại ngữ là môn thi thứ 3. Huế cũng chọn Ngoại ngữ, cho phép thí sinh đăng ký dự thi một trong ba thứ tiếng gồm Tiếng Anh, Tiếng Pháp hoặc Tiếng Nhật. Nghệ An có phương án tương tự nhưng thu hẹp phạm vi lựa chọn khi học sinh được lựa chọn môn Tiếng Anh hoặc Tiếng Pháp.

Trong khi đó, Tuyên Quang lại chọn Khoa học tự nhiên (gồm 3 mạch nội dung: Vật lí, Hoá học, Sinh học) là bài thi môn thứ 3. Đáng chú ý hơn là Sơn La khi địa phương này dự kiến tổ chọn môn thi thứ 3 là bài thi tổ hợp gồm nội dung các môn: Lịch sử và Địa lý, Khoa học tự nhiên và Tiếng Anh.

Như vậy, xét về thực chất, học sinh Tuyên Quang sẽ phải làm bài thi liên quan đến 5 môn học; còn học sinh Sơn La sẽ phải sử dụng kiến thức của 8 môn hoặc mạch nội dung trong kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10. Sự khác biệt về phương án lựa chọn môn thi thứ 3 đã tạo ra nhiều luồng ý kiến trái chiều trong dư luận.

Có nên cố định môn thi thứ 3 để bảo đảm công bằng?

Việc mỗi địa phương lựa chọn môn thi thứ 3 theo cách riêng được đánh giá là phù hợp với tinh thần phân quyền của Thông tư 30. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy sự khác biệt quá lớn trong việc lựa chọn môn thứ 3 đang tạo nên băn khoăn về tính công bằng cũng như áp lực đối với học sinh, giáo viên và xã hội.

Theo Giám đốc Quỹ Hỗ trợ Đổi mới Giáo dục Việt Nam Đặng Tự Ân, quan điểm quản lý giáo dục kiểu cũ “học gì thi nấy”, lo ngại học sinh học lệch nếu không thi, cần được thay đổi.

Kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 về bản chất chỉ cần 2 - 3 môn thi là đủ để đánh giá năng lực cốt lõi của học sinh. Trong đó, Toán đóng vai trò đánh giá tư duy logic, năng lực giải quyết vấn đề; Ngữ văn giúp đánh giá năng lực diễn đạt, giao tiếp, ngôn ngữ và sự hiểu biết về các giá trị văn hóa, con người Việt Nam. Môn Ngoại ngữ, nếu được lựa chọn làm môn thi thứ 3, sẽ phù hợp với xu thế hội nhập quốc tế và lộ trình đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học theo đề án đã được Chính phủ phê duyệt trong năm 2025.

Ngược lại, nếu tổ chức thi quá nhiều môn hoặc bài thi tổ hợp phức tạp, nhà trường và xã hội rất dễ rơi vào vòng xoáy “học để thi”. Học sinh và giáo viên buộc phải tập trung tối đa vào việc luyện thi, đạt điểm số, thay vì chú trọng phát triển năng lực thực chất của người học. Áp lực này không chỉ dừng lại trong nhà trường mà còn lan rộng ra xã hội, kéo theo tình trạng học thêm tràn lan, gây tốn kém cho các gia đình, đặc biệt là những hộ còn nhiều khó khăn.

Một vấn đề khác được nhiều chuyên gia chỉ ra là nguy cơ gia tăng bất bình đẳng giữa các trường học trong cùng một địa phương hoặc giữa địa phương với nhau. Những trường có điều kiện tốt, đội ngũ giáo viên đầy đủ sẽ có lợi thế rõ rệt so với các trường vùng khó khăn, nơi thiếu giáo viên và điều kiện dạy học hạn chế. Khi phải “ôm” nhiều môn thi, học sinh dễ rơi vào thế bất lợi. Trên cơ sở đó, hoàn toàn có thể kết hợp giữa thi tuyển và xét tuyển, chẳng hạn xét học bạ đối với những môn không tổ chức thi. 

Vấn đề môn thi thứ 3 cũng được nhắc đến nhiều tại mùa tuyển sinh lớp 10 năm 2025. Chia sẻ về nội dung này, nhà giáo Nguyễn Xuân Khang – Chủ tịch Hệ thống Giáo dục Marie Curie (Hà Nội) bày tỏ: kỳ thi lớp 10 cần được nhìn nhận đúng với mục tiêu hướng tới bậc THPT. Với những trường có chỉ tiêu tuyển sinh bằng hoặc thấp hơn số học sinh đăng ký, hoàn toàn có thể xét tuyển, không nhất thiết phải tổ chức thi. Chỉ trong trường hợp số lượng thí sinh vượt quá chỉ tiêu, các địa phương mới cần tổ chức thi tuyển hoặc kết hợp thi tuyển với xét tuyển.

Theo nhà giáo Nguyễn Xuân Khang, trong trường hợp vẫn duy trì thi tuyển, việc cố định môn thi thứ 3 nên được thống nhất trên phạm vi toàn quốc và ổn định trong thời gian dài. Phương án hợp lý nhất là tổ chức thi 3 môn cố định gồm Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ, chủ yếu là Tiếng Anh.

“Ở bậc THPT, Tiếng Anh là một trong 8 môn học bắt buộc đối với tất cả học sinh. Bên cạnh đó, Kết luận số 91 của Bộ Chính trị đã xác định mục tiêu từng bước đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Việc lựa chọn Ngoại ngữ làm môn thi thứ 3 vì thế vừa phù hợp với định hướng chính sách, vừa tạo sự ổn định, công bằng cho học sinh trên cả nước, nhà giáo Nguyễn Xuân Khang bày tỏ.

Dư luận cho rằng, môn thi thứ 3 cần tiếp tục được nghiên cứu và có quy định cứng; đồng thời không ngừng tăng cường chuyên môn để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Có như vậy mới bảo đảm tính ổn định, thống nhất, góp phần tránh thiệt thòi cho học sinh, giảm bớt áp lực không cần thiết cho xã hội.