Nâng chất lượng tăng trưởng xuất khẩu từ nội lực sản xuất

Bài toán chuyển hóa giá trị gia tăng

Theo Cục Thống kê, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam tiếp tục ghi nhận mức tăng trưởng cao. Tổng kim ngạch 9 tháng năm 2026 đạt hơn 888 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt hơn 434 tỷ USD (tăng 24,5%), nhập khẩu đạt hơn 453 tỷ USD (tăng 36,7%), cán cân thương mại nhập siêu 19,42 tỷ USD.

Về cơ cấu thương mại, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho hay, nhóm tư liệu sản xuất chiếm tới 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu (đạt 426,92 tỷ USD), tập trung chủ yếu ở máy móc, thiết bị, phụ tùng (58,3%) và nguyên, nhiên, vật liệu (35,8%).

Bức tranh này phản ánh rõ nét ngành điện tử - lĩnh vực có độ mở lớn và gắn kết chặt chẽ với chuỗi giá trị toàn cầu. Sự gia tăng kim ngạch nhập khẩu của ngành xuất phát từ áp lực biến động giá nguyên liệu đầu vào khi làn sóng phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) đẩy giá chip, vi mạch và ổ cứng SSD tăng tới 300%–500%.

Cùng với đó, các tập đoàn đa quốc gia chủ động chuyển sang chiến lược phòng ngừa rủi ro chuỗi cung ứng, nâng chu kỳ dự trữ tồn kho từ 6 tuần lên 12 tuần (có đơn vị tích trữ phục vụ sản xuất đến tháng 3-2027), khiến giá trị tồn kho tại một số nhà máy vọt từ 100 triệu USD lên 700 triệu USD.

Động lực nhập khẩu còn đến từ làn sóng mở rộng công suất và tạo lập tài sản cố định của các dự án FDI lớn, điển hình như Samsung Thái Nguyên rót thêm 1,8 tỷ USD, Intel dịch chuyển dây chuyền từ Costa Rica về Việt Nam hay BYD mở rộng nhà máy tại Phú Thọ.

Tuy nhiên, bức tranh chung của nền kinh tế vẫn đối diện với vấn đề cấu trúc: Khối doanh nghiệp FDI chiếm tới 80,7% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước, trong khi khu vực kinh tế trong nước chỉ đóng góp 19,3%.

Thực tế này cho thấy, chất lượng tăng trưởng xuất nhập khẩu không thể chỉ đo lường bằng quy mô kim ngạch hay trạng thái xuất siêu, nhập siêu ngắn hạn, mà còn ở năng lực hấp thụ của nền kinh tế. Doanh nghiệp nội địa phần lớn vẫn duy trì mô hình gia công thuần túy, thiếu hụt hệ thống cung ứng phụ trợ tại chỗ, dẫn đến việc dòng vốn đầu tư và máy móc nhập khẩu chưa được chuyển hóa triệt để thành năng lực công nghệ và giá trị gia tăng giữ lại trong nước.

Đột phá nội lực sản xuất

Để giải quyết bài toán chuyển hóa nguồn lực nhập khẩu thành năng lực sản xuất thực chất, các chuyên gia cho rằng cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, trọng tâm đặt vào việc nâng cấp nội lực và kiến tạo chuỗi giá trị tự chủ.

Bà Đỗ Thị Thúy Hương, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam (VEIA) nhấn mạnh, để chuyển hóa hiệu quả nguồn lực đầu vào và nâng cao chất lượng tăng trưởng xuất khẩu, doanh nghiệp cần tập trung vào bốn giải pháp chiến lược.

Trước hết, doanh nghiệp phải nâng cao năng lực công nghệ và R&D, đẩy mạnh tự động hóa, chuyển đổi số, AI và quản trị dữ liệu để thoát khỏi khâu lắp ráp biên lợi nhuận thấp, biến đầu vào nhập khẩu thành sản phẩm giá trị cao.

Cùng với đó, cần phát triển công nghiệp hỗ trợ nội địa thông qua Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026–2030 của Chính phủ, nhằm nâng tỷ lệ nội địa hóa, từng bước tự chủ sản xuất linh kiện, khuôn mẫu. Khi trong nước chưa sản xuất được các linh kiện, vật liệu, khuôn mẫu, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật cần thiết, quy mô sản xuất điện tử càng tăng thì nhu cầu nhập khẩu đầu vào cũng tăng theo.

Cũng theo bà Hương, việc liên kết doanh nghiệp Việt với khu vực FDI phải đi vào thực chất gắn với nâng cấp năng lực, giúp doanh nghiệp Việt vươn lên thành nhà cung ứng cấp 1 thay vì dừng ở kết nối cung - cầu hình thức.

Mặt khác, doanh nghiệp điện tử bắt buộc phải chuẩn hóa theo các tiêu chí khắt khe về môi trường, ESG, giảm phát thải carbon và truy xuất nguồn gốc để tham gia sâu vào chuỗi cung ứng điện tử, bán dẫn toàn cầu.

“Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cũng phải hướng tới nâng cao năng lực nội tại nhằm thay thế dần các tư liệu sản xuất nhập khẩu”, bà Hương kiến nghị.

Ở tầm nhìn chiến lược, ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho rằng, áp lực nhập khẩu tư liệu sản xuất cần được nhìn nhận như một cơ hội để phát triển công nghiệp chế tạo trong nước. Về dài hạn, các chương trình phát triển phải hướng tới việc nội địa hóa các trang thiết bị, máy móc.

Bên cạnh việc kết nối vào chuỗi giá trị toàn cầu, cần quan tâm đặc biệt đến việc phát triển các chuỗi giá trị do chính doanh nghiệp Việt Nam dẫn dắt, hình thành các tập đoàn kinh tế tư nhân đủ tầm vóc vươn ra quốc tế và kéo theo mạng lưới vệ tinh nội địa cùng phát triển.

Ông Hiếu cũng lưu ý việc tăng cường kiểm soát quy tắc xuất xứ, ghi nhãn hàng hóa và đấu tranh triệt để với các hành vi vi phạm sở hữu trí tuệ để bảo vệ thành quả nghiên cứu, phát triển sản phẩm của doanh nghiệp trong nước.

Về phía cơ quan quản lý nhà nước, Bộ Công Thương đang khẩn trương triển khai đồng bộ các nhiệm vụ nhằm tập trung tháo gỡ vướng mắc sản xuất, đa dạng hóa thị trường và tận dụng tối đa lợi thế từ các Hiệp định thương mại tự do (FTA). Tuy nhiên, lãnh đạo Cục Xuất nhập khẩu khẳng định, giải pháp căn cơ và lâu dài nhất vẫn là nâng cao giá trị gia tăng nội bộ trong chính ngành sản xuất Việt Nam.

Nâng cao chất lượng tăng trưởng xuất nhập khẩu đòi hỏi một sự gắn kết hữu cơ và đồng bộ giữa nhập khẩu, sản xuất và xuất khẩu. Khi các nguồn lực đầu vào được hấp thụ triệt để bằng công nghệ nội địa, kết hợp cùng hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ vững chắc và sự liên kết thực chất với khối FDI, nền kinh tế sẽ tạo dựng được nền móng vững chắc, hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng nhanh đi đôi với bền vững trong giai đoạn mới.