Phát triển AI mở: Nền tảng cho chủ quyền số và đổi mới sáng tạo quốc gia

Đây là thông điệp được nhấn mạnh tại Diễn đàn Công nghệ Mở năm 2025 với chủ đề “AI với công nghệ mở và mã nguồn mở”, do Bộ KH&CN tổ chức chiều 3/11.

Công nghệ mở là điều kiện để làm chủ AI

Phát biểu tại diễn đàn, Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh, công nghệ số đang chuyển từ vai trò hỗ trợ sang trở thành hạ tầng thiết yếu của mọi lĩnh vực đời sống. Công nghệ số sẽ giống như không khí thở. Và vì thế, nó phải rẻ, phải phổ cập, phải là tài sản chung của xã hội”.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, con đường để đạt mục tiêu đó chính là phát triển công nghệ mở, không chỉ là mã nguồn mở, mà bao gồm kiến trúc mở, chuẩn mở và văn hoá mở, trong đó tri thức được chia sẻ và phát triển liên tục.

Bộ trưởng Bộ KH&CN cho rằng, nhân loại đang chứng kiến “cuộc di chuyển vĩ đại” từ thế giới thực sang không gian số. Tuy nhiên, quá trình này chỉ có thể diễn ra thành công khi có niềm tin số. Niềm tin này không thể đặt vào các hệ thống công nghệ đóng – những “hộp đen” mà quốc gia sử dụng nhưng không thể kiểm chứng hay kiểm soát. “Công nghệ mở là điều kiện để làm chủ công nghệ. Chỉ khi tự chủ về công nghệ, quốc gia mới gìn giữ được chủ quyền số của mình” – Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh.

Sự sáng tạo bền vững, theo Bộ trưởng Bộ KH&CN không đến từ vài tập đoàn lớn, mà từ hàng triệu cá nhân trong cộng đồng. Không một DN, dù quy mô toàn cầu, có thể giải quyết mọi bài toán của từng ngành, từng địa phương, từng cơ quan, từng người dân. Với công nghệ mở, Việt Nam có thể đứng trên vai tri thức nhân loại để sáng tạo giải pháp phù hợp với bối cảnh Việt Nam, lấy dữ liệu, văn hóa và bài toán Việt Nam làm nền tảng phát triển.

Trình bày báo cáo “Phát triển hệ sinh thái AI mở – Nền tảng cho tự chủ công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia”, Viện trưởng Viện Công nghệ số và Chuyển đổi số Quốc gia Hồ Đức Thắng cho biết, AI ngày nay không còn là công cụ hỗ trợ, mà đã trở thành hạ tầng trí tuệ quốc gia, tương đương với điện, viễn thông hay internet. Quốc gia nào không làm chủ được AI sẽ đánh mất năng lực tự quyết trong vận hành kinh tế – xã hội.

Ông Thắng nhấn mạnh ba trụ cột phát triển hệ sinh thái AI mở tại Việt Nam. Thứ nhất là hạ tầng tính toán hiệu năng cao, trung tâm dữ liệu đặt trong nước, bảo đảm khả năng huấn luyện mô hình AI ở quy mô lớn một cách độc lập. Thứ hai là xây dựng và chuẩn hóa dữ liệu mở, đặc biệt là dữ liệu tiếng Việt và dữ liệu chuyên ngành, đây là nguồn tài nguyên chiến lược cần được bảo vệ và khai thác có kiểm soát. Thứ ba là xây dựng cộng đồng AI mở, nơi DN – viện trường – chuyên gia – nhà quản lý cùng đóng góp tri thức, cùng chia sẻ mô hình, từ đó tạo hệ sinh thái AI Việt Nam phát triển bền vững. “Hệ sinh thái AI mở chỉ thành công khi tri thức được chia sẻ và phát triển liên tục. Mỗi đóng góp, dù nhỏ, đều trở thành tài sản chung của quốc gia” – ông Thắng khẳng định.

Cần liên kết Nhà nước – DN – giáo dục – cộng đồng

Ở góc độ cộng đồng, PGS.TS Ngô Hồng Sơn – Chủ tịch Câu lạc bộ Phần mềm Tự do Nguồn mở Việt Nam (VFOSSA) cho rằng, Việt Nam đã có cộng đồng mã nguồn mở rộng và sôi động, nhưng hiện cần cơ chế chuyển từ tự phát sang tổ chức hệ thống. PGS.TS Ngô Hồng Sơn đề xuất áp dụng mô hình “Public Money – Public Code”, nghĩa là phần mềm được phát triển bằng ngân sách công cần được công bố dưới dạng mã nguồn mở, để cộng đồng được tiếp cận, kiểm tra và phát triển tiếp. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí, mà còn tạo kho tri thức công dùng chung.

Về phía DN công nghệ lớn, đại diện Viettel Solutions cho biết, Sovereign AI (AI chủ quyền) cần được coi là định hướng trung tâm. Khi dữ liệu và quá trình huấn luyện mô hình được xử lý trong biên giới số quốc gia, Việt Nam có thể bảo đảm an toàn dữ liệu công dân và chủ động triển khai các ứng dụng AI diện rộng trong hành chính, y tế, giao thông, tài chính hay đô thị thông minh. Viettel khẳng định, với năng lực trung tâm dữ liệu cùng nền tảng “AI Factory”, DN sẵn sàng đồng hành xây dựng mô hình AI mở mang tính chủ quyền.

Trong khi đó, ông Nguyễn Di An – đại diện Quantum Asia nhấn mạnh vai trò chiến lược của hạ tầng dữ liệu phi cấu trúc, vốn chiếm hơn 90% dữ liệu phục vụ AI hiện nay. Theo ông Nguyễn Di An, Việt Nam cần phát triển hệ thống lưu trữ, xử lý dữ liệu linh hoạt, tối ưu chi phí, bảo đảm dữ liệu bản địa được sử dụng đúng mục đích, phục vụ mô hình AI trong nước thay vì phụ thuộc dữ liệu nước ngoài. “Muốn AI Việt Nam thông minh theo cách của người Việt Nam, nó phải học từ dữ liệu Việt Nam” – ông An nói.

Các đại biểu thống nhất rằng để phát triển AI mở bền vững, Việt Nam cần xây dựng liên minh bốn trụ: Nhà nước kiến tạo chính sách và đầu tư hạ tầng; DN dẫn dắt công nghệ; viện trường đào tạo, nghiên cứu; cộng đồng đóng góp tri thức mở.