Siết trách nhiệm, củng cố niềm tin

Quy định bắt buộc định danh người bán bằng VNeID nhanh chóng trở thành tâm điểm dư luận, được xem là chìa khóa để chặn hàng giả, chống gian lận và củng cố niềm tin của người tiêu dùng trên thị trường số.

Định danh người bán – hết thời ẩn danh trên sàn

Sự kiện Quốc hội thông qua Luật TMĐT diễn ra trong bối cảnh thị trường trực tuyến Việt Nam đang phát triển nhanh thuộc nhóm hàng đầu thế giới. Doanh thu dự báo đạt gần 30 tỷ USD vào năm 2025, với hơn 60 triệu người tiêu dùng thường xuyên mua sắm online. Tuy nhiên, sự mở rộng này cũng kéo theo hàng loạt vấn đề: tài khoản ẩn danh bán hàng giả, gian lận thanh toán, lừa đảo qua livestream, vi phạm sở hữu trí tuệ ngày càng tinh vi. Các cơ quan quản lý nhiều lần thừa nhận rằng chỉ riêng việc truy vết người bán vi phạm cũng là thách thức lớn vì thiếu cơ sở định danh thống nhất.

Trong bối cảnh đó, quy định bắt buộc định danh người bán trên sàn TMĐT bằng VNeID được xem là bước đi quan trọng. Thay vì cơ chế “đăng ký thông tin tự khai” như trước đây vốn dễ dàng tạo ra tài khoản ảo, mỗi gian hàng nay phải gắn với một chủ thể thật và được xác thực bởi hệ thống dữ liệu Quốc gia. Điều này giúp cơ quan công quyền có thể truy xuất nguồn gốc người bán, từ đó nâng cao hiệu quả kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.

Trong báo cáo giải trình trước khi Quốc hội biểu quyết, Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, quy định mới không chỉ nhằm “biết người bán là ai”, mà nhằm xây dựng nền tảng dữ liệu cho quản lý TMĐT trên toàn chuỗi. Bộ trưởng Bộ Công thương nêu rõ trách nhiệm của các sàn trong hoạt động livestream bán hàng, bao gồm việc phải dừng phát trực tuyến, gỡ bỏ nội dung vi phạm ngay khi phát hiện hoặc khi nhận yêu cầu từ cơ quan chức năng. Đây là sự thay đổi quan trọng, khắc phục hạn chế lớn của mô hình quản lý hiện hành vốn phụ thuộc nhiều vào sự tự giác của các nền tảng.

Luật mới cũng xác định trách nhiệm của người bán trong việc cung cấp tài liệu pháp lý về nguồn gốc, chất lượng sản phẩm và văn bản xác nhận nội dung quảng cáo (đối với những mặt hàng bắt buộc) trước khi livestream. Những quy định này khiến hoạt động bán hàng trực tuyến vốn phát triển quá nhanh đến mức nhiều năm vượt ngoài khả năng kiểm soát được đưa vào khuôn khổ pháp lý rõ ràng hơn, gắn trách nhiệm cụ thể với từng chủ thể.

Theo đánh giá của giới chuyên môn, đây là lần đầu tiên Việt Nam có luật quy định chi tiết trách nhiệm của người livestream, người bán và chủ sàn TMĐT trong cùng một hoạt động kinh doanh. Sự ràng buộc 3 lớp này được kỳ vọng sẽ chặn đứng tình trạng livestream sai sự thật, bán hàng cấm, hoặc sử dụng hình ảnh phản cảm – vốn gây bức xúc trong dư luận thời gian dài.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy không yêu cầu định danh đã mở ra “đất diễn” khổng lồ cho hàng giả. Theo Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của các DN FDI (VACIP), mỗi năm có hàng chục nghìn yêu cầu gỡ bỏ link vi phạm gửi tới các sàn TMĐT, riêng năm 2023 ghi nhận hơn 122.000 yêu cầu. Tuy nhiên, phần lớn vẫn do DN tự phát hiện và báo cáo, trong khi cơ quan chức năng gặp nhiều khó khăn vì thiếu thông tin người bán.

Chủ tịch VACIP Phạm Minh Nhựt cho rằng, nền tảng TMĐT hiện chưa có quy trình xác minh người bán chặt chẽ, thậm chí nhiều sàn còn viện dẫn quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân để từ chối cung cấp thông tin cho chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. Điều này tạo ra khoảng trống trách nhiệm kéo dài nhiều năm và khiến việc chống hàng giả gần như không thể triệt để.

Với Luật mới, trách nhiệm của sàn được nâng cao đáng kể. Các nền tảng TMĐT có nghĩa vụ gỡ bỏ link vi phạm, đồng thời phối hợp cung cấp thông tin khi cơ quan chức năng yêu cầu. Bởi vậy, theo các chuyên gia, Luật đã khắc phục được một trong những điểm yếu rõ rệt nhất của hệ thống pháp lý hiện hành: cơ chế yêu cầu – báo cáo lỏng lẻo và thiếu ràng buộc trách nhiệm giữa 3 chủ thể là người bán – livestream – sàn.

PGS.TS Ngô Trí Long đánh giá, định danh người bán là điều kiện tiên quyết để xây dựng thị trường minh bạch. Việc gắn mã định danh với từng gian hàng sẽ giúp chấm dứt tình trạng lập tài khoản mới để né phạt, vốn là “chiêu trò” phổ biến của các đối tượng buôn bán hàng giả. “Trách nhiệm pháp lý rõ ràng sẽ giúp hình thành một môi trường cạnh tranh công bằng hơn, nơi người kinh doanh chân chính không còn bị lép vế trước các gian hàng chụp giật” – PGS.TS Ngô Trí Long nhìn nhận.

Từ góc nhìn DN, việc định danh giúp thương hiệu chính hãng bảo vệ tốt hơn quyền sở hữu trí tuệ. Trong khi đó, với người tiêu dùng, việc biết rõ người bán là ai giúp họ an tâm hơn trong giao dịch. Nhiều người mua bày tỏ kỳ vọng rằng tình trạng giao hàng sai, hàng kém chất lượng sẽ giảm nhờ cơ chế truy vết rõ ràng và chế tài mạnh hơn.

Nâng chuẩn thị trường

Nhìn nhận từ góc độ cơ quan quản lý, lãnh đạo Bộ Công Thương khẳng định, luật hóa quy định định danh không chỉ giúp chống gian lận, mà còn tạo nền tảng để quản lý thuế, chất lượng hàng hóa và hoạt động giao dịch trên không gian số. Khi dữ liệu định danh kết nối với dữ liệu thuế và cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, việc giám sát hoạt động kinh doanh sẽ chính xác và ít tốn kém hơn so với phương pháp thủ công trước đây.

Sự minh bạch còn mang lại lợi ích lớn cho ngân sách Nhà nước. Theo Tổng cục Thuế, chỉ trong 5 tháng đầu năm 2025, thu từ TMĐT đã đạt hơn 74.000 tỷ đồng, tăng 55% so với cùng kỳ. Dự báo năm 2025, nguồn thu từ người bán online có thể đạt tới 180.000 – 200.000 tỷ đồng nếu hệ thống định danh được triển khai đầy đủ. Điều này cho thấy cơ chế quản lý dựa trên dữ liệu sẽ là “chìa khóa” để chống thất thu thuế, vấn đề gây nhức nhối lâu nay khi người bán nhỏ lẻ có thể dễ dàng né nghĩa vụ.

Đối với sàn TMĐT, việc tuân thủ yêu cầu định danh và kiểm duyệt nội dung livestream sẽ đòi hỏi đầu tư lớn vào công nghệ và nhân lực. Tuy vậy, đại diện nhiều sàn cho rằng đây là cơ hội để nâng chuẩn thị trường, hướng tới hệ sinh thái TMĐT hiện đại tương đương các quốc gia dẫn đầu như Hàn Quốc hay Trung Quốc. Luật mới giúp củng cố uy tín của nền tảng, đồng thời tạo cơ sở để mở rộng kết nối với các thị trường quốc tế.

Một lợi ích quan trọng khác của định danh là giúp người bán nhỏ lẻ hòa nhập vào hệ thống kinh doanh chính thức. Khi có mã định danh và mã số thuế, họ có thể tiếp cận nguồn tín dụng, tham gia chương trình hỗ trợ, xây dựng hồ sơ tín dụng trong dài hạn. Đây là bước tiến quan trọng cho các nhóm yếu thế như phụ nữ khởi nghiệp, lao động tự do hay người dân vùng nông thôn.

Tuy nhiên, để luật đi vào thực tế hiệu quả, Luật sư Nguyễn Thanh Hà cho rằng, cần đồng bộ hóa dữ liệu định danh, chuẩn hóa quy trình phối hợp giữa cơ quan quản lý và các sàn, đồng thời tăng cường hướng dẫn cho nhóm người bán nhỏ lẻ. Khi khung pháp lý rõ ràng và khả thi, việc giám sát và xử lý vi phạm mới đạt hiệu quả thực chất. Dù vậy, đa số ý kiến đều thống nhất rằng Luật TMĐT, đặc biệt là quy định định danh người bán là bước ngoặt quan trọng. Lần đầu tiên, thị trường trực tuyến có một cơ chế pháp lý đủ mạnh để giải quyết những lỗ hổng đã tồn tại suốt nhiều năm, từ hàng giả, gian lận đến trốn thuế.