Tết Đoan ngọ giữa Hoàng thành: Từ cung đình đến đời thường

Tết Đoan ngọ, hay còn gọi là tết “giết sâu bọ”, thường rơi vào mùng 5 tháng 5 âm lịch, là dịp người dân từ cung đình đến thôn quê cùng hướng về cội nguồn, cầu chúc sức khỏe, an khang và một mùa màng thuận lợi.

Để tôn vinh và lan tỏa giá trị văn hóa này, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội tổ chức chương trình “Tết Đoan ngọ xưa và nay” từ ngày 20/5/2025, gắn với dịp Quốc tế Thiếu nhi 1/6. Với chuỗi hoạt động phong phú, sự kiện không chỉ tái hiện những tập tục truyền thống đặc sắc mà còn mở rộng góc nhìn về đời sống cung đình xưa qua những ghi chép lịch sử hiếm hoi.

Những phong tục nhuốm màu ký ức

Không gian trưng bày “Tết Đoan ngọ dân gian truyền thống” đưa người xem ngược dòng thời gian trở về với những tập tục gần gũi, bình dị. Đó là hình ảnh các gia đình thành kính dâng lên tổ tiên mâm lễ mùa hạ gồm rượu nếp, hoa quả đầu mùa, bánh tro, chè kê… như lời tạ ơn đất trời, mong xua đi sâu bọ gây hại.

Người xưa tin rằng ngày này là lúc “sâu bọ” trong cơ thể ngoi lên, cần dùng rượu nếp, trứng luộc, hoa quả có vị chua, chát để tiêu diệt. Cùng với đó là các cách thức phòng bệnh như uống rượu hùng hoàng, rượu xương bồ – những phương thuốc dân gian thể hiện sự giao hòa giữa y học và tín ngưỡng.

Tết Đoan ngọ còn gắn với hình ảnh những đứa trẻ đeo bùa ngũ sắc trên ngực, tay quấn chỉ màu, như những “lá chắn” mang ý nghĩa trừ tà, giữ gìn bình an. Những chiếc túi bùa nhỏ xinh, được may theo hình hoa quả, con vật và chứa đựng thảo dược – nay được Trung tâm phục dựng sinh động dựa trên tư liệu quý từ đầu thế kỷ 20.

Một trong những nét đặc sắc khác là phong tục hái lá thuốc vào giờ ngọ – khi dương khí đạt cực thịnh, cây cỏ đạt đỉnh dược tính. Lá ngải, đinh lăng, sen, hoa nhài… được hái về phơi khô làm trà, làm thuốc – trở thành biểu tượng cho triết lý “thuốc quanh ta”, “phòng bệnh hơn chữa bệnh” của cha ông. Đây cũng chính là tinh thần “y dược toàn dân” đặc trưng trong ngày Tết này.

Tái hiện cung đình xưa qua lát cắt Đoan ngọ

Song song với không gian dân gian là trưng bày “Tết Đoan ngọ trong cung đình thời Lê Trung hưng”, khai thác tư liệu từ Lê Triều hội điển, Đại Việt sử ký toàn thư, cùng các mô phỏng sống động để tái hiện đời sống lễ nghi một thời.

Trong cung vua, Đoan ngọ là dịp trọng lễ. Tại điện Cần Chánh, nhà vua thiết triều, hoàng thân quốc thích cùng văn võ bá quan dự lễ dâng tiến tổ tiên. Không chỉ dừng lại ở nghi thức, lễ còn là nơi thể hiện triết lý trị quốc: nhà vua thường làm thơ đề trên quạt, khuyên răn triều thần chăm lo dân sinh, cảnh báo thiên tai, đề cao lòng trung nghĩa.

Điểm nhấn trong trưng bày là mô hình chiếc quạt với bài thơ của vua Lê Hiến Tông, ban tặng dịp tết Đoan ngọ năm 1503 – một biểu tượng vừa mang tính nghệ thuật, vừa thể hiện tư tưởng chính trị sâu sắc. Song song là không gian phỏng dựng nghi lễ ban quạt – truyền thống vừa thiết thực trong mùa hè, vừa chan chứa ân điển quân vương.

Lần đầu tiên, một bộ sưu tập quạt truyền thống và nghệ thuật của nghệ nhân Lân Tuyết cũng được giới thiệu. Từ quạt giấy dó, quạt thêu hoa văn cổ đến những chiếc quạt thư pháp, tích truyện dân gian… đều góp phần khắc họa chiều sâu văn hóa cung đình và đời sống thường nhật.

Giao lưu di sản – Gieo mầm nhận thức

Không dừng lại ở việc “trưng bày để ngắm”, chương trình còn tổ chức hoạt động giao lưu, trải nghiệm với các nghệ nhân vào sáng 31/5 và 1/6 tại khu nhà 19C – Hoàng thành Thăng Long. Tại đây, du khách, đặc biệt là các em nhỏ, có thể tận mắt xem nghệ nhân trình diễn thư pháp trên quạt hay nghệ thuật kết lá tạo hình, đồng thời hiểu hơn về tinh thần thủ công tinh tế của người xưa.

Tác phẩm kết lá hình tượng linh vật rắn – con giáp của năm Ất Tỵ 2025 – được đặt trang trọng trong khu trưng bày, vừa là điểm nhấn nghệ thuật, vừa tạo không gian “check-in” mang màu sắc văn hóa, gần gũi với giới trẻ.

Chương trình “Tết Đoan ngọ xưa và nay” không đơn thuần là một cuộc triển lãm. Đó là cách mà Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội đưa di sản đến gần công chúng, giúp người dân – đặc biệt là thế hệ trẻ – hiểu rằng văn hóa truyền thống không phải là thứ đã ngủ yên trong sách vở, mà đang hiện diện trong đời sống hôm nay, qua những lễ tết, qua phong tục, và qua từng nhành lá, nếp quạt, túi thơm...