Bài 4: Để văn hóa trở thành sức mạnh mềm của quốc gia

Rà soát, khơi thông các điểm nghẽn

Cùng với các xu hướng phát triển mang ý nghĩa tích cực, giai đoạn 2026 - 2030, tình hình an ninh, chính trị và kinh tế thế giới tiếp tục được dự báo diễn biến rất phức tạp, khó lường. Các mặt trái của quá trình toàn cầu hóa đã và đang tác động mạnh tới bản sắc và văn hóa dân tộc. Bên cạnh đó, toàn cầu hóa về văn hóa là một xu thế khách quan, xu hướng sử dụng “sức mạnh mềm” trong chiến lược phát triển đang ngày càng được quan tâm nhiều hơn bởi các quốc gia.

Yêu cầu phát triển đất nước trong Kỷ nguyên mới đòi hỏi phải có những chủ trương, quyết sách đột phá mang tính chiến lược, đồng bộ nhằm khắc phục hạn chế, bất cập; chủ động nắm bắt thời cơ, vượt lên thách thức thúc đẩy phát triển văn hóa. Văn hóa phải đi trước soi đường, thấm vào từng quyết sách phát triển, đề cao giá trị nhân văn, chuẩn mực đạo đức xã hội. Xây dựng và phát triển văn hóa phải thực sự trở thành nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước, hướng đến mục tiêu 100 năm thành lập Đảng và 100 năm thành lập nước; khẳng định vị thế, tầm vóc nền văn hóa Việt Nam.

Trong bối cảnh đó, bám sát Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2026 - 2030, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, ngành VHTT&DL tiếp tục khẳng định vị thế, góp phần gia tăng sức mạnh mềm quốc gia, phát huy nguồn lực văn hóa. Bộ trưởng Bộ VHTT&DL Nguyễn Văn Hùng cho biết, trước hết các cơ quan quản lý Nhà nước về văn hóa, thông tin, thể thao và du lịch cần làm tốt vai trò tham mưu cho các cấp ủy Đảng, chính quyền để văn hóa phải được phát triển ngang tầm với chính trị, kinh tế, xã hội. Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Song song với đó, kịp thời thể chế hóa các nghị quyết, kết luận của Đảng về văn hóa, hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, khả thi, dễ thực hiện, tương thích với các Nghị quyết trụ cột mà Bộ Chính trị ban hành trong thời gian qua; đặc biệt trong bối cảnh phát triển văn hóa số, kinh tế số, công dân số, phân cấp và phân quyền cho các địa phương. “Đặc biệt, rà soát, khơi thông các điểm nghẽn, nút thắt và khoảng trống pháp lý, nhất là trong các lĩnh vực của nghệ thuật biểu diễn, văn học, cũng như một số công nghiệp văn hóa… để tham mưu điều chỉnh, bổ sung, sửa đổi, tạo cơ chế khai thác, kiến tạo và phát huy tối đa nguồn lực cho phát triển văn hóa, thông tin, thể thao và du lịch bền vững” - Bộ trưởng Nguyễn Văn Hùng nhấn mạnh.

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng xác định rõ nhiệm vụ, giải pháp phát triển văn hóa trong thời gian tới là thể chế hóa đầy đủ, đồng bộ và tổ chức thực hiện hiệu quả các chủ trương, đường lối của Đảng về văn hóa. Trong đó tập trung xây dựng các luật về hoạt động nghệ thuật, văn học, bản quyền tác giả, công nghiệp văn hóa... theo hướng kiến tạo, khơi thông nguồn lực cho phát triển văn hóa. Đồng thời sửa đổi, bổ sung, thay thế các văn bản quy phạm pháp luật còn bất cập, chồng chéo; tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt về thể chế, bổ sung khung pháp lý giải quyết những vấn đề mới phát sinh từ thực tiễn.

Theo Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ VHTT&DL) Phạm Cao Thái, sự hoàn thiện về cấu trúc hệ thống pháp luật văn hóa không chỉ là yêu cầu tự thân của ngành mà còn là mệnh lệnh của thực tiễn phát triển đất nước. Một trong những giải pháp trọng tâm là chuyển dịch phương thức quản lý. Pháp luật về văn hóa cần phải chi tiết, cụ thể hóa các nội dung cấm, hướng dẫn tiêu chí, tiêu chuẩn để tổ chức, cá nhân có cơ sở tự thẩm định sản phẩm văn hóa. Ngành VHTT&DL sẽ thích ứng với xu thế chuyển dần từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm". Theo đó, sẽ lựa chọn một số điều kiện kinh doanh để chuyển thành tiêu chuẩn, quy chuẩn; cơ quan Nhà nước sẽ không cấp phép mà để tổ chức, cá nhân tự bảo đảm áp dụng, cơ quan quản lý chỉ tập trung kiểm tra, giám sát thực hiện.

Theo các chuyên gia văn hóa, Nhà nước cần có chính sách đặc thù, đột phá thúc đẩy hợp tác công tư trong lĩnh vực văn hóa, triển khai mô hình lãnh đạo công - quản trị tư; đầu tư công - quản lý tư; đầu tư tư - sử dụng công đối với một số thiết chế văn hóa, thể thao; khuyến khích mô hình bảo trợ văn hóa, nghệ thuật trên cơ sở đóng góp tự nguyện, phi lợi nhuận; phát huy vai trò chủ thể và trách nhiệm xã hội của tổ chức, cá nhân trong hệ sinh thái văn hóa. Cùng với đó, xây dựng cơ chế đặc thù trong phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng và phát huy tài năng văn hóa, nghệ thuật, thể thao; chú trọng các môn nghệ thuật truyền thống, đồng thời thúc đẩy các loại hình nghệ thuật đương đại; có chính sách đãi ngộ xứng đáng với nghệ nhân dân gian, nghệ sĩ…

Để di sản trở thành tài sản

Với bề dày truyền thống hàng nghìn năm lịch sử, Việt Nam có hệ thống di tích, di sản văn hóa vật thể và phi vật thể vô cùng phong phú, đặc sắc. Nhìn lại nhiệm kỳ qua, các di sản văn hóa được bảo tồn, phát huy giá trị góp phần đưa Việt Nam trở thành điểm đến văn hóa được du khách quốc tế yêu thích, tăng sức hấp dẫn cho ngành du lịch. Nhiều di tích, di sản được đầu tư bảo tồn, tu bổ, ứng dụng công nghệ số trở thành những sản phẩm văn hóa - du lịch đặc sắc.

Bộ VHTT&DL đặt mục tiêu đến năm 2030, phấn đấu ít nhất 80% di tích quốc gia đặc biệt (khoảng 120 di tích) và 40% di tích quốc gia được tu bổ, tôn tạo (khoảng 1.500 di tích); 100% số di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục quốc gia và các Danh sách của UNESCO có đề án, dự án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị; 100% các đơn vị hành chính cấp tỉnh có di sản văn hóa phi vật thể thuộc Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể có đề án, dự án, biện pháp tạo lập không gian, công cụ, cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất để nghệ nhân, người thực hành có điều kiện thực hành, trình diễn, giới thiệu và trao truyền di sản văn hóa phi vật thể. Phấn đấu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP của cả nước.

Bộ trưởng Bộ VHTT&DL Nguyễn Văn Hùng cho biết, việc bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa phải được xem trọng hơn nữa, để "di sản trở thành tài sản, sản phẩm hàng hóa đặc biệt" mang lại những giá trị thực chất cho phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. Đồng thời đẩy mạnh số hóa các di sản trên phạm vi cả nước; bảo tồn, phục dựng, tổ chức tốt các lễ hội truyền thống; gắn kết hiệu quả giữa di sản và du lịch.

Đặc biệt, cần triển khai đồng bộ các chiến lược, sáng kiến, giải pháp đột phá để thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam phát triển; tăng cường kết nối, gia tăng giá trị sản phẩm, chuyển hóa các giá trị văn hóa thành sức mạnh mềm quốc gia. Theo đại biểu Quốc hội Trần Thị Hồng Thanh (đoàn Ninh Bình), quy mô thị trường văn hóa sáng tạo của Việt Nam hiện mới chiếm khoảng 4% GDP, thấp hơn nhiều so với mức bình quân 7 - 10% của các quốc gia trong khu vực. Hạ tầng sáng tạo còn thiếu và yếu; cơ chế, chính sách khuyến khích đầu tư, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và phát triển thị trường lao động sáng tạo còn hạn chế. Ở nhiều địa phương, chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa chưa được xây dựng bài bản, công tác quy hoạch, đào tạo nhân lực và liên kết vùng vẫn còn mờ nhạt. Do đó, Nhà nước cần xác định công nghiệp văn hóa là một ngành kinh tế trọng điểm, từ đó có cơ chế, chính sách đầu tư tương xứng, nhằm thúc đẩy lĩnh vực này phát triển mạnh mẽ, đóng góp thiết thực vào tăng trưởng bền vững của đất nước.

Nghị quyết 80-NQ/TW cũng nhấn mạnh nhiệm vụ, giải pháp xây dựng hệ sinh thái văn hóa mang bản sắc Việt Nam, đa dạng, hiện đại, có sức mạnh dẫn dắt, thúc đẩy xã hội phát triển bền vững. DN, đặc biệt là DN trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa, công nghiệp sáng tạo và giải trí là động lực then chốt thúc đẩy đổi mới sáng tạo văn hóa. Đồng thời khuyến khích DN đầu tư vào sản phẩm, dịch vụ văn hóa số; gắn kết văn hóa với du lịch, thương mại và công nghệ, hình thành chuỗi giá trị. Nghị quyết cũng đặt ra vấn đề nhận diện đầy đủ và khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa; lấy di sản văn hóa là trung tâm và tài nguyên văn hóa số là thế mạnh, hướng đến việc bảo tồn, phát huy, phát triển bền vững các giá trị văn hóa; hình thành một số đô thị di sản, phát triển kinh tế di sản...

(Còn nữa)