Buông lỏng kiểm soát quyền lực

Với kết quả điều tra bước đầu cho thấy, các đối tượng phạm tội có tiền án, tiền sự đã tìm cách "chạy" hồ sơ giám định tâm thần bằng cách hối lộ cán bộ, lãnh đạo tại Viện Pháp y tâm thần T.Ư. Chỉ cần một kết luận “có bệnh tâm thần”, kẻ phạm tội có thể thoát khỏi vòng tố tụng hình sự, không bị truy tố, xét xử. Thậm chí được “điều trị” trong môi trường gần như tự do, có phòng riêng lắp điều hòa, âm thanh, sinh hoạt tiện nghi, tổ chức sử dụng ma túy, đi du lịch, mời cả khoa Pháp y ở viện đi cùng. Các đối tượng đã thao túng “bộ máy giám định”, tìm mọi cách để ngăn chặn cơ quan điều tra. Nghiêm trọng hơn, đối tượng còn dắt mối, cấu kết với lãnh đạo Viện Pháp y để lo “chạy” kết luận giám định cho các bị can khác, hưởng lợi hàng tỷ đồng từ những việc làm phi pháp…

Sự thật được bóc trần, từ giám đốc, phó giám đốc, bác sĩ chuyên môn đến nhân viên bảo vệ, tất cả những người bị khởi tố đều có một điểm chung: tiếp tay cho hành vi sai trái vì động cơ vụ lợi. Sự tha hóa, biến chất trong bộ phận những người được trao quyền giám định tư pháp không chỉ phản ánh sự suy đồi đạo đức công vụ mà còn đặt ra yêu cầu bức thiết về việc rà soát, chấn chỉnh toàn diện hệ thống giám định hiện nay.

Một chuyên án lớn với 6 tội danh được vạch ra, là chiến công xuất sắc của lực lượng công an. Đây không chỉ đơn thuần là một vụ án tiêu cực; dấu hiệu cho thấy cơ chế kiểm soát hoạt động giám định tư pháp, đặc biệt trong lĩnh vực giám định tâm thần đang tồn tại nhiều kẽ hở, dễ bị lợi dụng, tiếp tay cho tội phạm. Bởi, kết luận giám định có sức nặng ngang với “kim bài miễn tử”, và khi quyền lực này bị lạm dụng, không chỉ gây oan sai mà còn làm tội phạm lọt lưới pháp luật một cách hợp pháp.

Chuyên gia tội phạm học cho rằng, hiện nay ba “điểm yếu” lớn nhất trong quy trình giám định pháp y tâm thần là thiếu quy trình giám định minh bạch, có giám sát độc lập. Hầu hết các quy trình hiện nay do chính đơn vị giám định nội bộ tổ chức từ đầu đến cuối; thiếu công cụ kiểm tra tính trung thực của biểu hiện tâm thần – vốn rất dễ ngụy tạo; cuối cùng là có sự chủ quan hoặc tiếp tay từ nhân viên pháp y, dễ bị “mua chuộc” vì không có chế tài ngăn chặn đủ mạnh… Qua vụ việc cho thấy sự buông lỏng kiểm soát quyền lực trong hoạt động giám định tư pháp, lộ ra những lỗ hổng pháp lý rất lớn.

Đã đến lúc cần có giải pháp quyết liệt, đúng đắn nhằm bịt kín những “lỗ hổng” trong hoạt động giám định tâm thần - một lĩnh vực đặc thù, có ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả xử lý tội phạm. Do đó, phải tăng cường cơ chế, quy định giám sát độc lập đối với hoạt động giám định tư pháp. Việc để một cơ sở như Viện Pháp y vừa thực hiện giám định, vừa tự chịu trách nhiệm giải trình mà không có kiểm tra, giám sát chéo khiến tiêu cực dễ dàng xảy ra. Cần cải thiện về phối hợp giữa cơ quan y tế - tư pháp, bởi hiện tại, việc phối hợp còn rời rạc, thiếu các cơ chế giám sát lẫn nhau. Cơ quan tư pháp thường lệ thuộc vào kết luận giám định, trong khi ngành y tế lại không chịu trách nhiệm hậu kiểm. Cùng với đó là tách bạch quyền lực giám định ra khỏi các cơ sở y tế chịu chi phối hành chính, tiến tới xây dựng Viện Giám định pháp y độc lập cấp quốc gia…

Bài học từ vụ “36 cán bộ Viện Pháp y T.Ư” dính tràm là vô cùng sâu sắc. Một bản kết luận giám định tâm thần không chỉ là một văn bản y khoa đơn thuần mà có thể là yếu tố định đoạt số phận của một vụ án, ảnh hưởng đến sự công bằng của xã hội. Nếu để tình trạng “chạy” giám định tâm thần tồn tại như một con đường trốn án hợp pháp thì không chỉ làm xói mòn niềm tin của người dân vào công lý mà còn khiến hệ thống pháp luật trở nên méo mó, bất lực trước các loại tội phạm.