Không thể phó mặc thị trường

Giá vé máy bay “chạm trần”, vé tàu hỏa khan hiếm, xe khách quá tải… không còn là hiện tượng cá biệt mà đã như “đến hẹn lại lên”. Bối cảnh đó đặt ra một câu hỏi không thể né tránh: liệu có thể phó mặc giá vé tàu xe dịp Tết cho thị trường tự quyết?

Xét thuần túy theo quy luật cung - cầu, nhu cầu đi lại tăng đột biến trong một khoảng thời gian ngắn, giá vé tăng là điều khó tránh. Nhưng Tết không chỉ là câu chuyện thị trường, mà còn là câu chuyện xã hội. Đó là thời khắc sum họp gia đình, là nhu cầu chính đáng, mang tính nhân văn sâu sắc của hàng chục triệu người lao động, đặc biệt là nhóm thu nhập thấp, công nhân, sinh viên xa quê. Nếu để “bàn tay vô hình” chi phối, con đường về nhà của họ sẽ ngày càng dài hơn.

Những năm gần đây, dù đã có các biện pháp quản lý giá, tăng chuyến, tăng toa, tăng tàu, song tình trạng căng thẳng vé Tết vẫn chưa được giải quyết căn cơ. Một phần bởi cách tiếp cận vẫn nặng về hành chính, thiếu linh hoạt theo cơ chế thị trường hiện đại. Nhưng nếu buông lỏng quản lý, hệ quả xã hội sẽ rất đáng lo ngại: bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ vận tải, gia tăng đầu cơ, trục lợi và nguy cơ mất an toàn giao thông.

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy, bài toán này không phải không có lời giải. Vấn đề nằm ở chỗ Nhà nước cần đóng vai trò “nhạc trưởng”, định hình luật chơi, thay vì can thiệp thô cứng hoặc đứng ngoài cuộc. Một trong những hướng đi có thể cân nhắc là nới lỏng trần giá vé vào các khung giờ cao điểm, thường được gọi là “giờ vàng”. Điều này cho phép các hãng hàng không, DN vận tải tối ưu doanh thu từ nhóm khách hàng có khả năng chi trả cao, vốn sẵn sàng bỏ thêm tiền để có chuyến đi thuận tiện. Đổi lại, cần ràng buộc trách nhiệm xã hội một cách rõ ràng, các hãng phải cam kết dành một tỷ lệ ghế nhất định ở mức giá thấp, thậm chí dưới giá sàn, cho các đối tượng chính sách, người lao động thu nhập thấp hoặc trên các chuyến khung giờ thấp điểm. Đây không phải là sự “ép buộc”, mà là sự chia sẻ lợi ích hợp lý, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu kinh doanh và an sinh xã hội.

Bên cạnh đó, mô hình định giá theo nhiều bậc cần được áp dụng đồng bộ hơn. Giá vé không chỉ có “rẻ” hoặc “đắt”, mà được phân tầng rõ ràng theo thời điểm, dịch vụ, điều kiện hoàn vé… Cách làm này vừa minh bạch, vừa giúp hành khách chủ động lựa chọn, tránh tâm lý bị “móc túi” khi giá vé tăng đột ngột. Một giải pháp khác mang tính hỗ trợ trực tiếp là giảm tạm thời thuế VAT đối với vận tải hành khách trong tháng cao điểm Tết; khoản giảm được chuyển thẳng vào giá vé, thay vì “ngấm” vào chi phí trung gian. Đây không chỉ là biện pháp kích cầu, mà còn thể hiện sự đồng hành của Nhà nước với người dân trong giai đoạn nhu cầu thiết yếu tăng cao. Đặc biệt, việc tích hợp VNeID vào hệ thống mua vé tàu xe dịp Tết là một bước đi rất đáng để tâm. Khi mỗi vé gắn với một mã số xác thực, nạn đầu cơ, gom vé, bán chênh lệch sẽ bị triệt tiêu đáng kể. Công nghệ, nếu được sử dụng đúng cách, sẽ trở thành công cụ quản lý hiệu quả, thay thế những biện pháp kiểm soát thủ công tốn kém và kém hiệu quả.

Tết là dịp đặc biệt, không thể “đối xử” như những ngày bình thường; không thể thả nổi cho thị trường quyết định giá vé tàu xe. Một cơ chế linh hoạt, nhân văn, có sự điều tiết thông minh của Nhà nước sẽ giúp dung hòa lợi ích giữa DN và người dân. Quan trọng hơn, nó bảo đảm rằng, dù thu nhập cao hay thấp, mỗi người đều có cơ hội được trở về nhà đón Tết - một giá trị không thể đo đếm bằng tiền.