Chợ Viềng Vụ Bản: nét đẹp văn hóa đầu Xuân của vùng đồng bằng Bắc Bộ

Mỗi độ Xuân về, vào đêm mùng 7 rạng sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch, chợ Viềng Vụ Bản lại tưng bừng mở hội, trở thành điểm hẹn văn hóa quen thuộc của người dân địa phương và du khách thập phương. Phiên chợ đặc biệt này được tổ chức tại khu vực xã An Thái, thuộc tổng Đồng Đội xưa, nay là xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình, gắn liền với quần thể di tích Phủ Dầy – trung tâm tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh nổi tiếng.

Theo các tư liệu lịch sử, chợ Viềng Vụ Bản còn được gọi là chợ Viềng Xuân hay chợ Viềng Phủ, đã xuất hiện từ rất sớm. Trong cuốn tục lệ xã An Thái của tổng Đồng Đội, hiện lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, chợ được ghi nhận là một chợ lớn, mỗi năm chỉ họp một phiên, mang tính chất đặc biệt và linh thiêng. Trong dân gian, chợ còn được gọi là “chợ Trời” hay “Thiên Tiên thị”, phản ánh niềm tin của cư dân nông nghiệp xưa về một không gian giao thương mang màu sắc tâm linh đầu năm mới.

Khác với những phiên chợ thông thường, chợ Viềng Vụ Bản không đặt nặng yếu tố mua bán lời lãi. Văn hóa đi chợ Viềng được đúc kết trong câu nói dân gian “mua may, bán rủi”. Người bán mong bán hết để trút bỏ những điều không may của năm cũ, người mua chỉ cần mua được một món đồ nhỏ cũng coi như đã rước lộc đầu năm. Bởi vậy, việc mặc cả gần như không diễn ra, thay vào đó là không khí vui vẻ, cởi mở và đầy thiện chí.

Các mặt hàng tại chợ phong phú, mang đậm dấu ấn của đời sống nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ. Từ nông cụ như cuốc, cào, liềm hái, đồ rèn, đồ đồng, mây tre đan, đồ gỗ thủ công mỹ nghệ cho đến cây giống, cây cảnh, cây ăn quả phục vụ sản xuất và sinh hoạt gia đình. Đặc biệt, một nét rất riêng của chợ Viềng là những gian hàng bày bán đồ cũ đã qua sử dụng – những vật dụng tưởng chừng bình dị nhưng lại được nhiều người tìm mua với mong muốn “đổi vía”, cầu may mắn cho năm mới.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của đời sống xã hội, chợ Viềng Vụ Bản vẫn giữ được những giá trị văn hóa truyền thống cốt lõi, đồng thời được tổ chức với quy mô ngày càng mở rộng. Không gian họp chợ trải dài dọc các tuyến đường chính, lượng du khách mỗi năm lên tới hàng chục vạn người, tạo nên bức tranh sinh động của một lễ hội dân gian độc đáo giữa lòng mùa Xuân.

Bên cạnh hoạt động mua bán, du khách về chợ Viềng còn kết hợp du Xuân, lễ Mẫu tại các đền, phủ trong quần thể di tích Phủ Dầy để cầu tài, cầu lộc, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Nhiều loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian như hát chèo, hát chầu văn, cờ người, xin chữ đầu năm cũng góp phần làm nên không khí lễ hội đậm đà bản sắc truyền thống.

Một điểm nhấn khác của chợ Viềng những năm gần đây là món thịt bê thui - đặc sản đã trở thành “thương hiệu” của phiên chợ. Những quán hàng bày bán bê thui tấp nập suốt đêm, không chỉ phục vụ thực khách tại chỗ mà còn để du khách mua về làm quà với ý nghĩa mang lộc, mang may mắn về nhà.

Dù trải qua nhiều biến thiên của thời gian, chợ Viềng Vụ Bản vẫn giữ được vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân địa phương. Phiên chợ đầu Xuân ấy không chỉ là nơi giao thương, mà còn là không gian gặp gỡ cộng đồng, lưu giữ những giá trị truyền thống đặc sắc, để rồi mỗi độ Tết đến, Xuân về, người ta lại mong ngóng “nhớ đêm hội chèo, nhớ chợ Viềng mùng Tám”.

Năm nay, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, hướng tới xây dựng xã Vụ Bản trở thành trung tâm du lịch tâm linh của tỉnh Ninh Bình, chính quyền địa phương đã lên kế hoạch tổ chức Lễ hội chợ Viềng Xuân với quy mô lớn hơn, quy củ hơn nhằm xác lập hồ sơ trình cấp có thẩm quyền công nhận chợ Viềng Xuân xã Vụ Bản là di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia.

Lễ hội chợ Viềng Xuân xã Vụ Bản sẽ được khai mạc vào tối mùng 6 tháng Giêng và kéo dài hết ngày mùng 8 tháng Giêng năm Bính Ngọ.