Chuẩn hóa dữ liệu số, phát huy giá trị di sản

Đa dạng cách số hóa di sản

Tính đến thời điểm hiện tại, hơn 20 hiện vật và không gian Khu di tích Cổ Loa đã được số hóa, hình thành kho dữ liệu mở. Thông tin về hiện vật, lịch sử vừa dành cho trưng bày, vừa được khai thác trong giáo dục khi các trường học tổ chức tiết học lịch sử tương tác trực tuyến cũng như phục vụ hoạt động nghiên cứu và giới thiệu di sản. Phó Chủ tịch UBND xã Đông Anh Nguyễn Thị Lương cho biết, việc số hóa di sản Khu di tích Cổ Loa đang được triển khai theo hướng tạo lập dữ liệu đa mục đích. Thời gian tới, xã tiếp tục thực hiện số hóa 3D, gắn mã QR thuyết minh đa ngôn ngữ tại các điểm di tích.

Còn tại phường Phú Thượng, ngày 9-10, phường giới thiệu sản phẩm họa đồ số “Phú Thượng - Phú Gia, nếp làng trong phố”. Tư liệu lịch sử, hình ảnh và câu chuyện về vùng đất, con người được địa phương tổ chức nội dung theo mạch xuyên suốt, kết hợp ngôn ngữ mỹ thuật với công nghệ trình chiếu số. Phó Chủ tịch UBND phường Phú Thượng Bùi Thế Cường cho hay, địa phương đã và đang cập nhật, bổ sung cơ sở dữ liệu về di tích, hiện vật, tư liệu văn hóa; tạo dựng hình ảnh theo không gian 3D, hệ thống 360 độ để sản phẩm số góp phần làm phong phú tư liệu văn hóa địa phương.

Dữ liệu di sản không chỉ nằm trong hồ sơ, hiện vật hay hình ảnh lưu trữ. Tại làng Ước Lễ (xã Dân Hòa), những câu chuyện do các bậc cao niên kể lại cũng giúp bổ sung thông tin về lịch sử, kiến trúc và phong tục. Tri thức cộng đồng là nguồn tư liệu quan trọng, được ghi chép, đối chiếu và lưu giữ có hệ thống. Tương tự, thực hiện chủ trương tôn tạo, tu bổ, sửa chữa Di tích Quốc gia đặc biệt Đình So (xã Hưng Đạo), chính quyền địa phương đã trao đổi, lấy ý kiến các cụ cao niên làng So cùng lãnh đạo thôn và Tổ Quản lý di tích, từ đó có thêm nguồn tư liệu cần thiết để bổ sung cho kho dữ liệu di sản.

Gỡ nút thắt trong quản trị dữ liệu

Hà Nội đang chuyển từ số hóa riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái dữ liệu văn hóa dùng chung, bảo đảm khả năng chuẩn hóa, kết nối và chia sẻ. Một nhiệm vụ trọng tâm là hoàn thành kết nối, liên thông dữ liệu văn hóa của thành phố với Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia trước ngày 30-10-2026. Điều này đặt ra yêu cầu đẩy nhanh việc rà soát, hoàn thiện dữ liệu, đồng thời bảo đảm dữ liệu có thể cập nhật, chia sẻ và khai thác hiệu quả, thay vì chỉ dừng ở lưu trữ trên môi trường số.

Thực tế triển khai ở cơ sở cho thấy, số hóa di sản không chỉ đòi hỏi công nghệ mà còn cần nguồn tư liệu đầy đủ, nhân lực có chuyên môn và quy trình quản lý thống nhất. Phó Chủ tịch UBND phường Phú Diễn Chu Việt Dũng cho rằng, việc cập nhật, khai thác dữ liệu cần duy trì song song với yêu cầu quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích. Đây là những nhiệm vụ đòi hỏi địa phương cần nỗ lực hơn nữa trong đầu tư về nhân lực chuyên môn và điều kiện tổ chức thực hiện.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Tuấn Long cho rằng, số hóa đến đâu phải khai thác, sử dụng ngay đến đó, tránh tình trạng số hóa trong thời gian dài nhưng dữ liệu không được phát huy hiệu quả. Quan điểm này đặt ra yêu cầu chuyển trọng tâm từ số lượng tài liệu được số hóa sang khả năng sử dụng dữ liệu trong quản lý và phát huy giá trị di sản.

Một vấn đề khác là quyền khai thác dữ liệu. Theo Phó Trưởng ban Truyền thông (Hiệp hội Dữ liệu quốc gia) Phạm Hữu Quang, quá trình đưa dữ liệu văn hóa lên môi trường số cần làm rõ trách nhiệm của các bên tham gia. Với dữ liệu di sản, yêu cầu này càng quan trọng bởi thông tin có thể được chia sẻ, tái sử dụng hoặc chuyển thành sản phẩm sáng tạo trên nhiều nền tảng. Nếu thiếu căn cứ xác thực và thông tin về quyền sử dụng, việc khai thác có thể dẫn đến sai lệch nội dung hoặc xâm phạm quyền của chủ thể “nắm giữ” tư liệu.

Để tháo gỡ khó khăn trong quá trình tạo lập và quản lý dữ liệu di sản, thành phố Hà Nội đã giao các cơ quan chuyên môn xây dựng hướng dẫn kỹ thuật, định mức kinh tế - kỹ thuật, thống nhất tiêu chuẩn và cấu trúc dữ liệu dùng chung, mã định danh đối tượng, đồng thời thiết lập cơ chế kết nối, đồng bộ dữ liệu tự động. UBND các xã, phường được giao rà soát nhu cầu kinh phí số hóa dữ liệu văn hóa, đề xuất cấp có thẩm quyền bố trí ngân sách và huy động các nguồn lực hợp pháp khác. Những nhiệm vụ này hướng tới giải quyết đồng bộ các yêu cầu về chuyên môn, kinh phí và khả năng liên thông.

Khi dữ liệu có nguồn gốc rõ ràng, được chuẩn hóa và kết nối, cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu, cơ sở giáo dục và đơn vị hoạt động văn hóa có thể sử dụng hiệu quả cùng một nguồn tri thức, vừa phục vụ bảo tồn di sản, vừa mở rộng khả năng phát huy giá trị trong đời sống đương đại để văn hóa thực sự là sức mạnh nội sinh, là nguồn lực thực chất cho sự phát triển của đất nước.