Từ dấu son hào hùng đến bản lĩnh vươn xa

Nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô, trong cuộc trò chuyện với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, PGS.TS Nguyễn Trọng Phúc, nguyên Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng, đã nhấn mạnh: Những giá trị được hun đúc từ lịch sử là nền tảng để Hà Nội tự tin bước vào kỷ nguyên mới, phát huy sức mạnh văn hóa, con người và vị thế của Thủ đô.

Một Hà Nội tràn đầy sức sống

- Thưa PGS.TS Nguyễn Trọng Phúc, ngày 10-10-1954 đã trở thành dấu son không thể phai mờ trong lịch sử đất nước và Thủ đô. Là một nhà nghiên cứu lịch sử, theo ông, đâu là giá trị lịch sử cốt lõi của sự kiện này?

- Nhắc đến Ngày Giải phóng Thủ đô 10-10-1954, trước hết phải nhìn lại vị thế đặc biệt của Hà Nội trong lịch sử dân tộc. Thời phong kiến, Thăng Long - Hà Nội từng là kinh đô của nước Đại Việt. Năm 1802, khi nhà Nguyễn lên trị vì, kinh đô chuyển vào Huế, Hà Nội không còn là kinh đô của đất nước. Đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Hà Nội trở lại vị thế Thủ đô của một nước độc lập.

Sau Cách mạng Tháng Tám, đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Chính phủ, Trung ương Đảng và Bác Hồ rời Hà Nội lên Việt Bắc, nơi được gọi là Thủ đô kháng chiến. Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến, với việc ký kết Hiệp định Genève năm 1954, ngày 10-10-1954, Hà Nội được giải phóng. Sự kiện này không chỉ đánh dấu thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược dưới sự lãnh đạo của Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ, mà còn mang ý nghĩa đặc biệt đối với sự nghiệp cách mạng của cả nước. Hà Nội trở thành nguồn cổ vũ lớn lao đối với nhân dân, bởi Thủ đô được giải phóng cũng đồng nghĩa với việc miền Bắc được củng cố, tạo thêm thế và lực cho sự nghiệp giải phóng, thống nhất đất nước.

Có thể nói, ngày 10-10-1954 đã tạo nên một khí thế mới, tiếp thêm niềm tin và động lực cho sự nghiệp cách mạng, mở ra những điều kiện thuận lợi để Hà Nội và miền Bắc bước vào thời kỳ xây dựng, phát triển.

- Sau ngày đoàn quân chiến thắng trở về, Hà Nội đã bắt đầu hành trình xây dựng Thủ đô như thế nào, thưa ông?

- Sau ngày Hà Nội được giải phóng, Đảng bộ, chính quyền Thủ đô phấn khởi, hăng hái xây dựng, kiến thiết Thủ đô. Giai đoạn 1954-1965 là chặng đường khôi phục kinh tế của Hà Nội, Thủ đô đã xuất hiện một số công trình, nhà máy như Nhà máy Đèn Bờ Hồ, Nhà máy Xe lửa Gia Lâm, Nhà máy Cơ khí Hà Nội, Nhà máy Dệt 8-3...; khu công nghiệp Thượng Đình cũng từng bước được xây dựng với các nhà máy Cao su Sao Vàng, Xà phòng Hà Nội, Bóng đèn - Phích nước Rạng Đông... Vì thế, gam màu nổi bật nhất trong bức tranh Hà Nội giai đoạn này chính là sự hình thành những cơ sở công nghiệp lớn.

Bước vào thực hiện Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961-1965), Hà Nội tiếp tục khẳng định vai trò là trung tâm chính trị, kinh tế, giáo dục. Hệ thống các trường đại học được thành lập và phát triển, với những cơ sở đào tạo như Đại học Tổng hợp Hà Nội, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Y - Dược Hà Nội, Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Nông - Lâm... Có thể nói, giáo dục là một điểm nhấn quan trọng của Thủ đô trong giai đoạn này.

- Và ký ức của ông về những năm tháng ấy hẳn vẫn lưu giữ nhiều hình ảnh, ấn tượng sống động?

- Ngày đó, xe điện là một đặc trưng của Hà Nội những năm sau giải phóng. Sáng sáng, các tuyến xe điện từ Bờ Hồ nhộn nhịp tỏa đi Chợ Mơ, Bưởi, Hà Đông; từ Hàng Than vào Nhà thương Cống Vọng, nay là Bệnh viện Bạch Mai, tạo nên một không khí làm việc, học tập náo nức, khẩn trương, vô cùng sôi nổi.

Đúng như Tố Hữu đã viết:

“Xe điện chạy leng keng như đàn con nít

Xum xuê chợ Bưởi, ríu rít Đồng Xuân

Bắp cải, xu hào, đào ngọt Nhật Tân

Hoa tím, hoa dơn Ngọc Hà duyên dáng

Chào anh công nhân làm ra ánh sáng

Tan ca đêm Yên Phụ ra về”.

Đó là một Hà Nội vừa bước ra khỏi chiến tranh nhưng tràn đầy sức sống và niềm tin vào tương lai.

- Vâng, thưa ông, đó là những năm tháng Hà Nội vừa dựng xây, kiến thiết, vừa chiến đấu nhưng luôn khẳng định vai trò là “đầu tàu” của đất nước. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về điều này?

- Giai đoạn từ năm 1965 đến 1975, người Hà Nội vừa đánh giặc, vừa phát triển kinh tế, đúng nghĩa câu “tay cày, tay súng”, đồng thời chứng tỏ vai trò đầu tàu của cả nước. Đầu năm 1972, theo tiếng gọi của miền Nam ruột thịt, tất cả sinh viên các trường đại học ở Hà Nội đã xếp bút nghiên lên đường ra mặt trận, vào miền Nam chiến đấu. Những sinh viên, trí thức Hà Nội với khát vọng độc lập, tự do đã trở thành biểu tượng cho tinh thần sẵn sàng hy sinh hạnh phúc riêng để cống hiến cho sự nghiệp cách mạng chung.

Năm 1972, đế quốc Mỹ đánh bom phá hoại miền Bắc, Hà Nội là trọng điểm hủy diệt. Nhưng cuối cùng, với khát vọng được sống trong hòa bình, Hà Nội đã làm nên trận “Điện Biên Phủ trên không” lừng lẫy.

Còn nhớ, sáng 19-12-1972, khi ấy, tôi đang là giảng viên của Học viện An ninh. Mỹ đánh vào Đài Tiếng nói Việt Nam, dẫn đến Đài ngừng phát sóng mất 9 phút. Cả nước lo lắng. Nhưng chỉ vài phút sau, giọng phát thanh viên quen thuộc lại vang lên: “Đây là tiếng nói Việt Nam, phát thanh từ Hà Nội...”. Nhân dân cả nước sung sướng, vỡ òa. Chúng tôi ôm nhau, nhảy múa, nước mắt tuôn trong niềm hạnh phúc. Hà Nội vẫn lạc quan, vững vàng trong khói lửa.

Hà Nội tự tin, bản lĩnh, vững vàng hội nhập

- Từ niềm tự hào ấy, với tư cách một công dân Thủ đô, ông có thể chia sẻ những gửi gắm, kỳ vọng vào chặng đường phát triển của Hà Nội trong kỷ nguyên mới?

- Đảng ta khởi xướng công cuộc Đổi mới năm 1986. Trong bối cảnh đó, Đảng bộ và chính quyền Thủ đô đã kiên định, nỗ lực đưa Hà Nội từng bước khẳng định vai trò “đầu tàu” về kinh tế, chính trị, văn hóa. Năm 1999, Hà Nội được UNESCO công nhận là “Thành phố vì hòa bình”; năm 2000, được trao danh hiệu “Thủ đô anh hùng”. Từ một thành phố bước ra khỏi chiến tranh với nhiều tổn thất, Hà Nội đã vươn lên trở thành một trong những đô thị lớn của thế giới, được cộng đồng quốc tế ghi nhận và đánh giá cao.

Bước vào thời kỳ hội nhập, Đảng bộ và chính quyền Thủ đô tiếp tục phát huy truyền thống lịch sử, văn hiến, anh hùng; khẳng định Hà Nội là trung tâm đầu não chính trị - hành chính quốc gia, trung tâm văn hóa, khoa học, giáo dục, kinh tế và đối ngoại; là một động lực phát triển của vùng Đồng bằng sông Hồng và cả nước.

Gần đây, những quyết sách quan trọng như Nghị quyết số 15-NQ/TW của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghị quyết số 02-NQ/TW về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới; Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm... tiếp tục thể hiện tầm nhìn và khát vọng phát triển Thủ đô văn hiến, bền vững.

Tôi nhớ, ngày 30-10-2019, Hà Nội chính thức trở thành thành viên Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO, đánh dấu một bước tiến trong hành trình phát triển bền vững của Thủ đô. Đây là lựa chọn đúng đắn, mở rộng kết nối Hà Nội - nơi “tụ nhân, tụ thủy” - với các đô thị sáng tạo trên toàn cầu, góp phần quảng bá di sản văn hóa, thúc đẩy các ngành công nghiệp sáng tạo và nâng cao vị thế của Hà Nội trên trường quốc tế.

Tôi tin rằng, ngày mai bắt đầu từ những việc làm của hôm nay. Với những kế hoạch, chương trình hành động cụ thể, cùng sự đồng lòng, quyết tâm và đoàn kết, Hà Nội sẽ tiếp tục phát huy bản lĩnh, trí tuệ, chủ động hội nhập quốc tế, xây dựng hình ảnh một Thủ đô năng động, hiện đại và phát triển mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới.

- Trân trọng cảm ơn ông!