Để người trẻ “cất cánh”

Đáng nói hơn, dù đã giảm so với quý trước, con số này lại tăng so với cùng kỳ năm trước, cho thấy đây không phải cú trượt nhất thời mà là một xu hướng âm ỉ, tích tụ. 10,2% thanh niên cả nước rơi vào trạng thái không việc làm, không học tập, đào tạo - đó là tỷ lệ đủ lớn để gióng lên hồi chuông cảnh báo.

Bởi phía sau mỗi con số là một cá nhân với những tháng ngày trôi qua trong tâm thế bấp bênh: không thu nhập ổn định, kỹ năng không được bồi đắp, động lực dần hao mòn. Với người trẻ, thời gian không chỉ là tiền bạc, mà là cơ hội. Và cơ hội bị bỏ lỡ thì rất khó lấy lại.

Thực tế, không ít thanh niên muốn đi làm nhưng không tìm được công việc phù hợp; muốn học tiếp nhưng không biết học gì, học ở đâu, và học xong liệu có việc hay không. Thị trường lao động thay đổi nhanh, trong khi hệ thống giáo dục, đào tạo và tư vấn nghề nghiệp lại chuyển động chậm. Khoảng cách giữa “đào tạo” và “nhu cầu” vì thế ngày càng giãn ra, đẩy người trẻ vào thế lưỡng nan, đi tiếp thì mù mờ, đứng lại thì tụt hậu.

Cũng cần nhìn thẳng rằng một phần nguyên nhân nằm ở cấu trúc việc làm. Nền kinh tế tạo ra không ít công việc, nhưng nhiều vị trí có yêu cầu kỹ năng mà người lao động trẻ chưa kịp trang bị; ngược lại, những công việc dễ tiếp cận lại thiếu ổn định, thu nhập thấp, ít cơ hội phát triển. Khi lựa chọn nào cũng nhiều rủi ro, sự chần chừ là phản ứng dễ hiểu. Nhưng xã hội không thể chấp nhận việc hàng triệu thanh niên bị “đóng băng” chỉ vì thiếu một cây cầu nối hợp lý.

Đáng lo hơn, trạng thái không đi học, không đi làm kéo dài có thể để lại hệ quả xã hội lâu dài. Người trẻ mất kết nối với nhịp sống lao động dễ rơi vào tâm lý tự ti, thu mình; kỹ năng mềm và kỷ luật lao động suy giảm theo thời gian. Về phía nền kinh tế, đó là sự lãng phí nguồn nhân lực trong bối cảnh dân số đang dần bước vào giai đoạn già hóa. Không quốc gia nào có thể phát triển bền vững khi một bộ phận lớn thanh niên – lực lượng sung sức nhất lại đứng ngoài guồng quay sản xuất.

Vì vậy, bài toán đặt ra không chỉ là “tạo thêm việc làm”, mà là tạo đúng việc làm, đúng thời điểm, và đúng người. Tư vấn, định hướng nghề nghiệp không thể đợi đến khi sinh viên sắp ra trường, càng không thể làm theo phong trào. Nó cần bắt đầu sớm, từ bậc phổ thông, với thông tin thực chất về thị trường lao động, về các con đường học nghề, học suốt đời, và cả những lựa chọn không truyền thống. Người trẻ cần được trao quyền lựa chọn dựa trên dữ liệu, không phải lời khuyên cảm tính.

Song song với đó, hệ thống đào tạo sẽ chỉ thực sự phát huy vai trò khi trở nên linh hoạt hơn, mở ra nhiều lựa chọn học tập và giúp người học có thể sớm tham gia thị trường lao động. DN cũng khó có thể đứng ngoài bài toán nhân lực, nếu muốn tìm được người phù hợp, bằng cách tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, cùng định hình chuẩn kỹ năng và chia sẻ rủi ro tuyển dụng, thay vì dừng lại ở những chương trình thực tập mang tính hình thức. Về phía Nhà nước, vai trò điều phối sẽ trở nên hiệu quả hơn khi các nguồn lực được sàng lọc, ưu tiên cho những mô hình đào tạo gắn với thực tiễn và các nền tảng công nghệ có khả năng kết nối tốt hơn giữa cung và cầu lao động.

1,4 triệu thanh niên không đi học, không đi làm là vấn đề “nóng” của cả xã hội. Mỗi năm trôi qua mà không hành động quyết liệt, cái giá phải trả sẽ lớn hơn, một thế hệ chậm nhịp, một nền kinh tế hụt hơi, và những giấc mơ cá nhân dang dở. Người trẻ không thiếu khát vọng. Điều họ thiếu là một hệ sinh thái đủ nhanh, đủ mở và đủ tin cậy để khát vọng ấy có chỗ cất cánh.